Hoera voor de bibliotheken en de boekwinkels

fotograaf Barend Boot in de bibliotheek van Roden 22 januari 2023

Zondag 22 januari 2023 was ik gevraagd om over mijn nieuwe boek te vertellen in de bibliotheek van Roden die in samenwerking met boekhandel Daan Nijman deze middag had georganiseerd. Een open middag over Wie ben ik als niemand kijkt waar ik geinterviewd werd door Annette Timmer en waar het publiek een actieve bijdrage aan leverde. In een uitverkochte zaal werden we warm welkom geheten.

Annette Timmer is presentator, interviewer en organisator. Ze is samensteller en medepresentator van De Literaire Hemel en andere literaire evenementen. Een uur lang gaf ze door haar diversiteit aan vragen het publiek een mooie context rondom mijn boek. Varierend van persoonlijke vragen rondom kledingkeuze, mijn rol in mijn gezin van herkomst, mijn ziekte en kracht, het sociale stijgen en mijn liefde voor bibliotheken tot de inhoud van mijn boek en een stukje voorlezen.

Als ik vroeger dagdroomde over mijn toekomst dan zag ik altijd een grote boekenkast voor me met een makkelijke stoel en een leeslamp. De rest van een eventueel huis kon ik niet verzinnen. Boeken als openingen naar andere werelden waren in mijn televisie- en internetloze jeugd voor mij van levensbelang. Maar ook nu nog leer ik bijna met ieder boek dat ik lees iets nieuws.

De laatste vraag die een mevrouw van 80 jaar me stelde wil ik graag delen. Ze zei:”ik ben net zo’n nieuwsgierig iemand zoals u. Er is zoveel interessants en moois te horen, te zien en mee te maken. Kunt u me helpen hoe ik hiermee om kan gaan”.

Ik zei tegen haar. Ik lees Genesis op dit moment van Jonathan Sacks. Van hem leer ik dat kiezen heel belangrijk is. We hebben allemaal drie geschenken te geven in het leven. Dat is onze tijd, aandacht en onze liefde. Wees kieskeurig aan wie of aan wat je die geeft. Waar besteden we onze tijd aan? Aan wat of wie zijn we toegewijd? Waar we veel tijd aan besteden en waar ons verlangen zich op richt, dat worden we. Je gaat lijken op wat je vereert, dat hoorde ik bij de grote Joodse rabbi Jonathan Sacks in zijn uitdagende boek Genesis.

Het was een fijne levendige middag in het hoge noorden, goed georganiseerd met een open publiek waardoor de energie goed kon stromen. Met een gevoel van verbondenheid reden we naar huis zonder veel te spreken. Zielstevreden.

MAVO klanten inspirerende interviews

Nederland, Wijk bij Duurstede, 2022 Liesbeth Woertman ,emeritus hoogleraar psychologie Foto: Bob Bronshoff

Vrijdag de 13de werd in Pakhuis de Zwijger in Amsterdam het boek Mavo klanten gepresenteerd door de auteurs Jim Jansen en Peter de Brock. Een bomvol Pakhuis met een sprankelende show waar veel gelachen werd en de MAVO gevierd.

Het boek bevat 21 interviews met mensen die op de MAVO hun middelbare schooltijd begonnen en allen heel goed in hun vak zijn geworden. Ze zijn journalist, minister, chef-kok, muzikant, acteur, hoogleraar, cabaretier of topsporter geworden.

Ik heb toegestemd in een interview om te laten zien aan mensen die nu op het VMBO zitten dat er nog van alles mogelijk is in je leven. Graag zou ik zien dat we als samenleving veel meer waardering gaan krijgen voor praktisch opgeleiden. Het huidige tekort aan goede vakmensen doet zich nu al gelden en gaat hopelijk helpen om iedereen bewust te maken hoe belangrijk loodgieters, timmerlui en verzorgenden zijn. De samenleving snakt naar mensen die met hun handen kunnen werken.

Hou op om over hoog en laagopgeleiden te spreken. Laat ieder mens bloeien op haar/zijn manier.

Wat me vooral opviel tijdens die bijeenkomst in Pakhuis de Zwijger was de snelheid, de vrolijkheid en de directheid van iedereen. Er was een sfeer van volledige gelijkwaardigheid en speelsheid. Heerlijk om daar deel vanuit mogen maken.

Nederland, Amsterdam, 2022 Boekpresentatie ‘Mavoklanten”, Jim Jansen en Peter de Brock, Pakhuis de Zwijger Foto: Bob Bronshoff

Het harde werken van vooral de twee topsportsters vind ik indrukwekkend. Bettine Vriesekoop de tafeltennister en Vera Koedooder de wielrenster die vanaf jonge leeftijd uren en uren trainden om op die manier de beste te worden in hun vak.

Lees ieders verhaal en laat je inspireren, zowel door de MAVO docenten als hun leerlingen. Ik was geraakt door de gedrevenheid van de topsportsers maar zeker zo interessant is de opmerkelijke rol van sommige docenten die hun leerlingen bemoedigden en de lange zoektocht van anderen. Zelf werd ik geraakt door het lezen van een gedicht dat een verlangen bij me wakker maakte naar schoonheid.

Je moet een beetje geluk hebben dat je een bevlogen docent tegenkomt of dat je ouders iets in je zien wat je zelf nog niet ziet. Het spannende aan het leven is dat er allerlei schatten in iedereen zitten die nog niet tot ontwikkeling zijn gekomen.

Lijfkracht, sleutel tot ontspanning, heling en ruimte

Lijfkracht een vlot geschreven, compact boek over de rol van het lichaam. Fijn dat een man zich aan dit onderwerp heeft gewaagd. Huub ter Haar beschrijft zijn eigen zoektocht hoe hij vanuit zijn hoofd steeds meer in zijn lichaam is geraakt.

Hij beschrijft in vijf hoofdstukken de thema’s overspannen, ontspannen, helen, ruimte en tips om meer in contact te komen met je lichaam. Leren meer aanwezig in je lijf te zijn, waardoor de controlerende behoefte vanuit je brein al verminderd. Je komt op adem en je wordt opener. Zo herkenbaar maar zo moeilijk om toe te passen in situaties waarin je verdrietig bent of geschrokken of bang. Maar juist dan. Probeer het maar. Langzaam. Zachtjes.

“Een chronisch gespannen lijf kent een matige doorbloeding; koude voeten, heupen, knieen en handen zijn daar vaak een uiting van” zo schrijft hij op pagina 61. Ken je dat van jezelf dat er koude plekken zijn op je lichaam? Ik verbaas me daar keer op keer over dat als ik verdrietig en gespannen ben, ik zo moeilijk op temperatuur blijf. Uiteindelijk ga ik dan maar in bad liggen om weer door en door warm te worden. Even goed huilen helpt me ook.

Ter Haar beschrijft ook goed de rol van emoties in het spel van spanning en ontspanning. Namelijk dat een emotie altijd in beweging wil komen. Komt het niet naar buiten als een emotie dan zet het zich om als lichamelijke of psychische klacht. Dus laat je emoties zoveel mogelijk toe, werk ze niet tegen, maar geef ze de ruimte.

De nervus vagus geeft hij een grote rol in zijn boek en dat vind ik terecht, omdat het waarschijnlijk de meest belangrijk zenuw van het lichaam is die het lichaam van actie tot rust kan brengen. En wij kunnen helpen door zachtjes ons hoofd van links naar rechts te bewegen om de nek en daardoor de bloedtoevoer soepeler te laten bewegen. Aan het eind van het boek geeft Ter Haar nog een paar eenvoudige doch doeltreffende oefeningen.

Dankjewel Huub voor het delen van jouw weg.

Prachtige wandeling naar de slufter

fotograaf Barend boot

Vandaag de grote wandeling gemaakt zoals wij die noemen. Een wandeling door de duinen naar de Slufter en dan via het strand terug naar paal 28. Het was minder nat dan gedacht want in de duinen konden we steeds via een ander paadje de grote plassen omzeilen. Heel weinig andere mensen die we terugkwamen en we genoten van het weidse uitzicht. Met de rug in de wind konden we langs het strand teruglopen. Best ook nog een pittig stuk maar wat een kleuren en geluiden om ons heen en een uitstekende manier om mijn hoofd leeg te maken.

Bij thuiskomst ging Barend pannenkoeken bakken en Pete ging aan de slag met allerlei foto’s die hij had gemaakt. Ik keek even naar mijn mail en zag dat ik een prachtige brief van een oud studente had ontvangen. Ze vertelde me dat ze mijn colleges herinnerde waarin ik voordeed hoe je tijdens je werk toch bekkenbodemspieren kon trainen. Dat had diepe indruk op haar gemaakt. Verder bedankte ze me voor mijn nieuwe boek Wie ben ik als niemand kijkt. Ze was net 40 jaar geworden en had er veel inspiratie uit gehaald. Haar moeder had het boek gekocht maar zij mocht het eerst lezen.

Daar krijg ik toch zo’n goed humeur van. Een oude studente die de moeite neemt om me een uitgebreide, persoonlijke brief te schrijven. Dan weet ik weer waarvoor ik al die moeite doe om nog steeds te blijven schrijven en spreken. Het is zo fijn om te ervaren dat er resonantie is tussen mij en de ander. In die tussenruimte groeien we beiden.

Een belichaamd 2023 gewenst

Texel 1 januari 2023 fotograaf Pete Pronk

Op het onstuimige eiland Texel vieren we het nieuwe jaar en zoals op de foto te zien is, maken we een kleine wandeling tussen de buien door. Op oudejaarsavond hebben we ieder voor ons zelf een brief geschreven over het jaar 2022 en die brief in de avond aan elkaar voorgelezen. We hadden er alledrie werk van gemaakt. Dagboek nagelezen, de boeken die we hadden gelezen nog eens bekeken, foto’s doorgebladderd waardoor er allerlei geactiveerd werd van wat er in 2022 voor, in en bij ons was voorgevallen.

Ontroerend om rustig en met volle aandacht aan de twee vrienden mijn verhaal te mogen voorlezen. Intiem om hun verhalen te horen, waarvan ik de feiten had meegemaakt dat jaar maar door er een brief van te maken, hadden we ook vorm gegeven aan wat voor ons het belangrijkste was.

Het eerste grote blije dat ik me herinner van 2022 is het verschijnen van Wie ben ik als niemand kijkt? De vreugde om vast te houden aan deze titel terwijl de uitgever de titel te heftig vond. Ook het afwijzen van de voorkant zoals een vormgever die bedacht met jonge vrouwen op de cover, vervult me met plezier. En ineens in museum Voorlinden Dora van Picasso zien en voelen ja dit is het. Het constante blije door het jaar heen heeft zeker met Isabella te maken. Wat een licht en lief kind dat mijn speelsheid en humor sterk naar boven haalt.

2022 was een rijk gevuld jaar met veel om dankbaar voor te zijn. Zoveel dingen en ervaringen die ik nu al vergeten ben maar die jij waarschijnlijk wel weet. Ergens opgeslagen in ons lichaam. Het feit dat we de eerste twee maanden van 2022 opnieuw in lockdown zaten, is al heel ver weg en kan ik al bijna niet meer voelen. De opmerking die Nathalie Huigsloot in juni maakte tijdens haar interview met mij voor de Volkskrant “wat zal je eenzaam geweest zijn” is niet meer weggegaan, hoewel ik hem op dat moment ontkende. Ik zei “op die manier heb ik nooit over mezelf gedacht” maar de vraag resoneert.

Door het vele schrijven heb ik dit jaar minder gelezen, slechts 74 boeken, vooral romans die ik uit de bibliotheek haalde en wat theologische werken zoals van Jonathan Sacks en Heschel, mijn Joodse rabbi’s. Ja het jodendom was in het lezen afgelopen jaar weer sterk aanwezig.

Waar wil ik mijn tijd, aandacht, energie en liefde aan geven in 2023? Aan het zachte, het ontvankelijke, het stromende en ontspannen in mijn lichaam zijn en vandaaruit in de wereld, in kleine groepen om te delen en in wederkerigheid samen te zijn en elkaar te ondersteunen en inspireren.

Kerstwensen 2022

Wat een mooi beeld van een schilderij of een geschilderd raam met Maria en kind. Ik weet niet wie de maker is maar ik kreeg het toegestuurd van een vriendin. Zij schreef me “ik vind dit zo’n mooi beeld, de scheur in de tijd, gezichten die zichtbaar worden in het licht, Maria die onze blik zoekt in het nu”.

En van een andere vriendin kreeg ik deze wens die ik ook graag doorstuur

Opvallend veel kaarten en wensen dit jaar. Het blijven bijzondere dagen van verstilling en hoop en een glimp van licht. Mijn wens is dat iedereen dit mag ervaren.

Wie is de mens

De afgelopen dagen las ik het opnieuw uitgegeven boek van de Joodse rabbi Abraham Heschel Wie is de mens? Traag en met een potlood in de hand las ik dit boek aandachtig. Soms instemmend, soms zoekend, soms hoofd schudden en soms heftig ja knikken.

“Anders dan bij andere objecten maakt het verlangen om zichzelf te kennen deel uit van zijn wezen”, schrijft Hesschel op pagina 19 en daar kan ik alleen maar ja op zeggen. Om jezelf te leren kennen, moet je eerst je beelden over jezelf openbreken. De tweede belangrijke opmerking die hij maakt is dat de natuurlijke mens een mythe is omdat de mens, mens wordt door cultuurhandelingen en dit betekent door het veranderen van je natuurlijke staat.

Een mens is nooit af en menselijkheid is niet wat in onze diepste wezen zit. Ons mens zijn wordt bepaald door het beeld dat we aannemen. Daar schreef ik eerder over. Kijk uit wie je als rolmodel kiest want het beeld van een mens dat je kiest, dat word je.

“Als ding kan de mens worden verklaard; als persoon is hij een mysterie en een verrassing. Als ding is hij begrensd; als persoon onuitputtelijk”. Van zo’n zin kan ik een hele middag jubelen.

De essentie van zijn zoektocht naar wie is de mens is voor Heschel “Ik heb een opdracht, dus ik ben” en precies daar laat hij me achter in verwarring.

Gelukkig heb ik mensen om me heen met wie ik hierover kan praten en zoeken en ga dat zeker doen de komende weken. Het verlangen van de mens naar betekenis is geen vraag maar een antwoord en doet me sterk denken aan de gedichten van Rilke Leef je vragen en Wanneer het besef aanvaard wordt.

Wanneer het besef aanvaard wordt

dat zelfs tussen de meest nabije mensen

oneindige afstanden blijven bestaan,

kan een prachtig samenleven

naast elkaar ontstaan

Als zij erin slagen

de afstanden tussen hen lief te hebben

wordt het mogelijk

dat ieder de ander

als een geheel

en tegen een wijde hemel ziet.

Geven vanuit je hart, leven vanuit het veld van overvloed

Gistermiddag Sinterklaas gevierd met het Spaanse deel van mijn familie. Van kinds af aan is Sinterklaas mijn lievelingsfeest. Bedenken wat de ander het liefst wil hebben. Je best doen om de ander te verrassen. Sint was ook lange tijd mijn rolmodel. Het verlangen van een ander kunnen vervullen daar werd ik als kind heel blij van.

Ik vind het nog steeds heerlijk om cadeautjes voor anderen te kopen, te maken en te geven. Maar ik zie als volwassene nu ook de waarde van jezelf te vervullen en vorm te geven, want vanuit de volheid geven, zonder iets terug te verlangen, is heerlijk.

Het verhaal van de donsjes hoorde ik op de sociale academie. Ik was eind twintig en ik ben het nooit vergeten. Het gaat ongeveer zo.

Lang geleden leefden de mensen heel gelukkig en tevreden. Dat kwam zo. Bij geboorte kreeg iedereen een klein, zacht donstasje. Je kon de donsjes uitdelen en je kreeg er ook van anderen en er waren op die manier altijd donsjes in overvloed. Maar op een dag begon een heks onrust te stoken. Ze zei tegen de mensen “je moet niet alle donsjes weggeven, straks heb je zelf niets meer”. Eerst haalden de mensen hun schouders op en bleven uitdelen en ontvangen, maar het kwaad was gezaaid. Eerst begon een mens wat donsjes achter te houden en alras reeds meer. Het wantrouwen was geboren en het leven van de mensen werd steeds schraler. De mensen werden steeds angstiger en gingen leven vanuit een gevoel van tekort in plaats van overvloed.

Dat is de situatie waar we nu in zitten.

Het is wachten op de nieuwe mens die weer gul durft te delen vanuit het veld van overvloed want echt er is voor iedereen genoeg. Bij iedere handeling nadenken wat betekent dit voor andere mensen en de andere wezens. Uit je hoofd, in je lichaam. Het enige wat we moeten doen is delen vanuit ons hart. Dat is voor mij het echte Sinterklaasfeest.

Dat betekent ook genoeg tijd en rust en ruimte maken om zelf gevuld en vervuld te blijven. Ik vind december daar bij uitstek geschikt voor.

Durf ook om hulp te vragen. De meeste mensen willen het graag geven als het in hun vermogen ligt. Deel dus ook je zorgen, angsten en verdriet en blijf je eigen verlangens trouw. Laat je niet leven door je angsten maar sluit je aan bij het veld van overvloed.

Laatste boekwinkel als auteur in 2022

fotograaf Barend Boot

Gisteravond de laatste boekwinkel, Hijman in Arnhem, bezocht in mijn reis langs boekwinkels en bibliotheken in 2022. Vandaag was Barend mijn chauffeur en fotograaf. Zo fijn dat er steeds een vriend meegaat. Het kost me veel energie om in een voor mij onbekende stad de weg te vinden als ik een optreden heb. Waar kun je je de auto kwijt? Hoever is het lopen naar de boekwinkel? Blijkbaar ben ik dan toch wat gespannen. Hoe zullen de mensen van de boekwinkel zijn? Hoe is het publiek? Wat voor vragen ga ik krijgen? Alles onbekend en ik probeer er open in te gaan maar het voelt ook kwetsbaar.

De winkel is nog open, het is blijkbaar koopavond. We worden mee naar boven genomen en het eten is al gearriveerd. Handen schudden en aan tafel met vijf onbekende mensen. Iedereen is behulpzaam en we krijgen thee en een bord met rijst, groenten en garnalen. De boekhandelaren vertellen dat het lang geleden is, dat ze helemaal uitverkocht waren. De laatste keer was met Arnon Grunberg, net voor Corona. Er heerst een wat opgewonden sfeer. Er is blijdschap dat er zoveel mensen komen. Mijn boek wordt veel gekocht als geschenk aan anderen, vertellen ze. Mensen voelen zich geinspireerd en zijn soms wel twee maanden met het boek bezig en willen er graag over vertellen, wat hen raakt.

De zaal loopt vol, ook wat mannen, zie ik. Ik word geinterviewd zoals je op de foto kunt zien door twee mensen. Ze zitten vol vragen en een voor een stellen ze die. Het zijn soms originele vragen en erg inhoudelijk. Of ik meer kan vertellen over de verticale verhouding of de spiraalvormige ontwikkeling. Al snel reageren mensen uit het publiek met vragen. Dat maakt het vermoeiend omdat ik nu van drie kanten bevraagd wordt. Maar het is heel duidelijk dat het boek raakt en mensen ontzettend graag hun verhaal willen vertellen.

Aan het eind van het interview komen er twee mannen op me af met de vraag ken je me nog? Ze leken me van mijn leeftijd, ik keek nog eens goed maar ik had geen idee. Misschien oud studenten, zei ik. Nee we zaten bij elkaar in de klas van de mavo. Zij noemden hun naam maar er gebeurde niets in mijn hoofd. Een van de mannen had voor Sinterklaas in de tweede klas een suprise voor me gemaakt, een gouden naaimachine, maar ook dat herinnerde ik me niet. Zij kwamen nog bij elkaar en of ik ook eens wilde komen?

De muziek ging aan, de drank ingeschonken en met een vol hoofd vol verhalen verlieten we het pand. De terugweg ging een stuk makkelijker. Ik was doodmoe en heel blij dat dit de laatste boekwinkel was van het jaar. Verlang naar rust en stilte maar eerst nog Zondag de Sintviering met de kleinkinderen.

Ik voel me geraakt door alle reacties die het boek oproept en vind het oprecht fijn dat het zo resoneert maar het is nu even genoeg. Ik ga wat meer naar binnen keren.

In het tasten drukt het verlangen zich uit

fotograaf Margreet Roos

Afgelopen dagen waren we in het Dominicanerklooster in Huissen om samen, mijn vriend Pete Pronk en ik, een workshop te geven over Ik en de Ander en de rol van het lichaam.

De eerste Ander is de baarmoeder. Omsloten door warm vocht en licht schommelend doet mijn lichaam haar eerste ervaringen op. Die oceanische eenheidservaring die we allemaal hebben ervaren vormt de basis van ons identiteit. In de twee-eenheid van de eerste en intiemste sfeer neemt het kind zichzelf waar als deelnemer aan een gevoelsgemeenschap. Dit gebeurt zintuigelijk en emotioneel in resonantie ervaringen. Het is de vraag of we hier van waarnemen kunnen spreken, ervaren is preciezer uitgedrukt.

We worden uit de eenheid geduwd door een smal kanaal en hopelijk warm opgevangen door handen die zich naar ons uitstrekken en opvangen. Het felle licht, de pijn lijkt me onze eerste heftige ervaring van afgescheiden zijn, van uit de eenheid gestoten worden, hebben we allemaal achter de rug. We zijn geboren, we hebben het gered, zonder taal, als lichaam.

De taal, het ik zeggen, het intreden in de symbolische orde zoals het deftig heet, is een tweede diepe ervaring van afgescheiden zijn EN poging tot verbinding. En dat gaat onze hele leven door. Steeds vraagt het leven om verbinding met een nieuwe situatie, een nieuwe rol.

Dit was een van de onderwerpen waarmee we ons intensief hebben beziggehouden. Ik wil uiteraard de intimiteit en de ervaringen in de groep beschermen en ga er verder niet inhoudelijk op in maar ik rondde dit deel van de workshop af met de opmerking “het ergste hebben we achter de rug”.

We hebben ook veel lichaamsoefeningen gedaan om ons lijf te ervaren en te uiten. In de eerste plaats voor onszelf maar ook met een ander mens, Wat is het toch heerlijk om op kousenvoeten rond te lopen en met warme ogen tegen andere mensen te zeggen “ik zie je graag”. De blijdschap die die woorden in je lijf geven, het plezier in de ogen van de ander is heerlijk.

De schrijfoefening leverde voor ons allemaal ook veel op. Het was een brief aan ons lichaam dat moest beginnen met Lief lijf hoe gaat het ermee? Fascinerend en ontroerend hoe goed we in contact konden komen op deze manier met ons verlangen, het lichaam dat verlangt naar heelheid, zachtheid, tederheid en gezien kan worden door onszelf.

Voor het eerst een workshop gedaan met mijn geliefde vriend Pete. Hij vooral de lichaamsoefeningen en stemexpressie en ik het lijf vanuit de psychologische hoek zoals beschreven in mijn boeken. Wat een geweldige combinatie om al die verschillende vormen in te zetten.

Moe en diep tevreden reden we huiswaarts, In het voor- en in het najaar van 2023 komen we terug in het klooster van Huissen om nogmaals met ons lijf aan de slag te gaan. Aanraken, aangeraakt worden, de tast is het enige zintuig van de wederkerigheid, Aanraking is scheiding en verbinding tegelijk.