Stemexpressie: de stem als spiegel van jezelf

Wat goed naar onze stem luisteren, ons kan leren.

Met Pete Pronk al vele reizen met de stem gemaakt, zowel individueel, in een tweetal en in een groep. Niet praten, niet analyseren, maar ervaren wat er op dit moment is. De stem als belichaamde uitdrukking van hoe het op dit moment met ons gaat in plaats van de stem als een technisch instrument.

Stemexpressie is het bewust gebruiken en ontwikkelen van de stem als middel om gevoelens, gedachten en identiteit tot uitdrukking te brengen, zonder woorden en met de adem en andere geluiden.

Vaak denken we dat onze stem alleen bedoeld is om informatie over te dragen, maar zij vertelt veel meer. De klank, toonhoogte, ademhaling, het tempo en de resonantie verraden hoe wij ons voelen en hoe wij ons tot onszelf en anderen verhouden. Een gespannen stem kan onzekerheid of angst weerspiegelen, terwijl een vrije, volle stem vaak verbonden is met zelfvertrouwen en vitaliteit.

Het beoefenen van stemexpressie helpt mensen om beter contact te maken met hun lichaam en emoties. Door te spelen met klank, adem en ritme ontstaat meer bewustzijn van ingesleten patronen van spreken en zwijgen. Dat kan bevrijdend werken: gevoelens krijgen een stem zonder dat zij direct in woorden hoeven te worden gevat.

Daarnaast versterkt stemexpressie de communicatie. Mensen die hun stem bewust gebruiken, worden vaak duidelijker gehoord en overtuigender ervaren. Niet omdat zij harder spreken, maar omdat hun stem authentieker klinkt. Stemexpressie is daarom niet alleen een artistieke oefening, maar ook een vorm van persoonlijke ontwikkeling. Wie zijn eigen stem leert kennen, ontdekt vaak ook een nieuwe manier om zichzelf in de wereld te laten horen.

Waar ben ik deze maanden mee bezig?

Ik ben graag buiten nu de natuur zo volop in bloei staat. Maandagmorgen samen met vriend Pete lopen we te filosoferen over ik en de ander. Het helpt me om me verbonden te voelen.

Ik lees het essay van Tatjana Almundi ter voorbereiding van de bijeenkomst in De Balie Amsterdam over schoonheidsidealen. In 2019 zaten we samen in een forum bij Spui25. Zij had net haar boek Best knap voor een dik meisje geschreven en ik Je bent al mooi. Over de schoonheid van imperfectie. We hebben een groot leeftijdsverschil maar vonden elkaar op de inhoud.

Op 25 juni 2026 word ik publiekelijk geïnterviewd door Willem Roskam in de Domkerk Utrecht over Zeg me wie ik ben. Over de grenzen van identiteit.

In juli 2026 geef ik een drieweekse zomercursus bij de HOVO over Zeg wie wie ik ben en die colleges/lezingen ben ik nu aan het maken.

26 jui-tot30 juli geven Pete en ik samen een vijfdaagse in het klooster Huissen over ik en de ander.

Is al die aandacht voor identiteit niet een teken van ons gevoel van ontheemd zijn?

Waar ik nu mijn meeste tijd en energie aan besteed is aan mijn nieuwe boek over thuiskomen. Over hoe we als mens eigenlijk allemaal vreemdeling zijn zowel in psychologisch opzicht als in het maatschappelijke leven waarin allerlei veranderingen razendsnel gaan. Wat betekent het om ontworteld te zijn, om je als mens ontworteld te voelen? Wat betekent het om niet in een gedeeld verhaal te wonen?

Het wandelen helpt me om tegenwicht te bieden tegen de haat en de liefdeloosheid. Ik wil mijn hart open blijven houden om de momenten van verbinding te blijven voelen en zien.

Retraite ik en de ander. Helend voor de ziel

fotograaf Pete Pronk

Vandaag thuisgekomen na een vijfdaagse retraite in het klooster Huissen samen met Pete Pronk met als thema Ik en de Ander. Over relationele identiteit waar ook mijn nieuwste boek Zeg me wie ik ben. Over de grenzen van identiteit overgaat.

Zondagavond 20 juli zijn we begonnen in de sjoel, dat is de zolderruimte in het klooster waar deze foto is genomen. Een grote ruimte om fijn in te verblijven en waar verschillende werkvormen mogelijk zijn. Er zijn tafels, stoelen, matjes en meditatiekussentjes. Zondagavond gebruiken we voor een rustige kennismaking en een goede landing om te voelen wat een mens nodig heeft. We vragen dan ook altijd “wat is je wens voor deze dagen?”. Een enkeling zegt het niet te weten maar de meesten weten het wel. Meer ruimte, meer rust en meer zachtheid zonder te werken maar door beter te voelen, door meer aanwezig te zijn in het lijf. Een ieder heeft zo haar eigen woorden.

Iedere morgen beginnen we met mediteren. Daarna een tekst over ik en jij, over identiteit, wie kies je om te zijn, een oefening en een uitwisseling van de opgedane ervaringen. Om 12.30 lunch en ruimte om te rusten, te wandelen, te tekenen en te praten. Pas om 14.30 begint ons middagprogramma waar het bewegen, het lichaam en de stem centraal staan. Pete Pronk geeft deze middagen. We zingen, wiegen, masseren, dansen en luisteren naar onze eigen stem en die van anderen. Individueel, in tweetallen en soms met de hele groep. Bij sommige komt er amper geluid uit, anderen durven en kunnen al meer kleuren te laten horen en bij ons allemaal kunnen we aan het eind van de retraite onszelf, onze stem laten horen.

Veel aandacht voor niet geleefde stukken in ons, voor onze schaduwkanten, veelal op speelse wijze. We hebben schuddebuikend gelachen en soms gehuild, gepiept, gekreund. De avonden gebruiken we in rust omdat wat zich in ons beweegt en wat aangeraakt is, beter te voelen, beter te verstaan.

We ervoeren onze uniciteit en dat we hetzelfde zijn. Zelden zoveel wederkerigheid ervaren als met deze groep. Helend voor de ziel zoals een van de deelneemsters zei.

Wil je dit ook ervaren? Wil je meer weten hoe anderen ons ik maken en waar onze vrijheid en ruimte ligt? Geef je dan op voor onze vijfdaagse in oktober. Meerdaagse Ik en de ander

Laatste lezing van dit academische jaar in een bomvolle zaal

fotograaf Barend Boot

15 juli 2025 was mijn laatste lezing van dit academische jaar over Zeg me wie ik ben. Over de grenzen en mogelijkheden van identiteit. Een uitverkochte zaal in Zeist met een prettig publiek. Ik had de lezing de titel ik en de ander meegegeven om het relationele karakter van identiteit aan te geven.

Grappig trouwens dat ik nog steeds denk in termen van de universiteit als het om de indeling van een jaar gaat maar dit terzijde.

Ik kende maar een paar mensen en ervaar het als bijzonder dat zoveel mensen naar me willen luisteren. ’t Gilde in Zeist organiseert in de zomerweken een serie lezingen met zeer uiteenlopende onderwerpen voor een prijsje van slechts 8 euro. Het hele evenement wordt gedragen door vrijwilligers. De ontvangst was hartelijk, de presentatie stond al klaar, de headset en een kan water en het geluid was uitstekend. Geen enkele klacht alleen maar complimenten over het geluid en mijn heldere stem vanuit het publiek. En ik tevreden om het plezier van vertellen en mensen uitnodigen om mee te denken weer kon ervaren.

Zondag begint de vijf daagse retraite samen met Pete Pronk in het klooster in Huissen en daarna is het echt een maand vakantie.

1 september de eerste lezing van het nieuwe academische jaar in het kader van Studium Generale in Leiden. Ook over identiteit. Zeg me wie ik ben

Ontmasker mij, vind mij

Delf mijn gezicht op
Delf mijn gezicht op,
maak mij mooi.
Wie mij ontmaskert zal mij
vinden.
Ik heb gezichten meer
dan twee,
ogen die tasten in den
blinde,
harten aan angst voor
angst ten prooi.
Delf mijn gezicht op,
maak mij mooi.
Delf mijn gezicht op,
maak mij mooi.
Wie wordt ontmaskerd
wordt gevonden
en zal zichzelf opnieuw
verstaan
en leven bloot en
onomwonden,
aan niets en niemand
meer ten prooi. Delf mijn gezicht op, maak mij mooi

Huub Oosterhuis

Dit lied van Huub Oosterhuis staat in mijn boek Je bent al mooi. Over de schoonheid van imperfectie, uit 2019, omdat het lied mij raakt. Zondag 6 juli 2025 hoorde ik dit lied in de Keizersgrachtkerk weer en het was alsof ik het voor het eerst hoorde. Dat kwam zo.

Mijn geliefde vriend Pete Pronk was voorganger van deze dienst en het thema was “het perfecte plaatje”. Hij had een prachtig verhaal gemaakt over een angstig jongetje dat zichzelf maskers had aangemeten in de loop van zijn leven. En het verhaal eindigde met een oproep om je maskers te laten vallen. Je moet niet naar jezelf zoeken, zo vertelde hij maar je laten vinden. Daarna werd het lied, tweestemmig gezongen, door de kerkgangers.

Dat was het moment dat ik dit lied hoorde alsof het de eerste keer was. Ik was altijd gericht geweest op de zin Delf mijn gezicht op. Maak me mooi. Maar nu begreep ik, voelde ik, dat als we onze maskers laten vallen, we gevonden kunnen worden, zowel door onszelf als door anderen.

Heel mooi in de dienst was ook het deel dat Pete mijn boek Zeg me wie ik ben koppelde aan een verhaal uit het Marcusevangelie van het 12 jarige meisje dat dood leek maar tot leven werd gewekt door een uitgestoken hand zodat ze weer kon leven.

Mocht je de dienst willen terugkijken en beluisteren dan is dit de link.https://www.youtube.com/watch?v=i2HoxwAZjxg

Heb je zin om van de zomer iets nieuws te doen? Meld je aan voor ik en de ander in het klooster Huissen

Loop je te mijmeren op welke manier je je zomer wilt beleven? Heb je wel eens aan het klooster in Huissen gedacht? Een fantastische plek om op adem te komen. Pete Pronk en ik geven een midweek van 20 juli tot en met 24 juli 2025. We hebben de retraite ik en de ander genoemd. Op speelse en serieuze wijze gaan we deze week aan de slag met onze relationele identiteit, mede gebaseerd op mijn nieuwste boek Zeg me wie ik ben.

Pete en ik vullen elkaar goed aan, hij met zijn humor, bewegelijkheid, stemoefeningen en ik met mijn helderheid, schrijven en denken over het lijf en identiteit. Wij bieden een afwisselend programma met verschillende werkvormen in een kleine groep. We werken met maximaal 12 mensen. We mediteren, lezen samen op contemplatieve wijze teksten, schrijven over ons lijf, luisteren heel aandachtig naar elkaar en geven stem aan alles wat zich in ons beweegt. Ieder op haar/zijn eigen wijze. Er is geen moeten, maar een uitnodiging om te vertragen en te rusten.

Voel je welkom. Wees er op tijd bij, want bij 12 aanmeldingen is de retraite vol. Je kunt je opgeven via deze link Meerdaagse Ik en de ander

Tijd als kwetsbaarheid

fotograaf Pete Pronk 7 april 2024

Dit weekend is vriend Pete weer bij ons. Zondag aan het eind van de middag maakten we onze wandeling via de Middelweg en terug langs de dijk van de Lek. Daar maakte hij deze foto.

We tonen als we bij elkaar altijd onze schatten. Dat zijn verhalen en boeken. Hij bekijkt dan mijn boeken die op stapels liggen, boek voor boek die ik de laatste weken gelezen heb. Secuur kiest hij er vier uit om mee naar huis te nemen, te lenen. Dat doen we over en weer. Zo raakte hij ook het boek van Jan Keij aan. Tijd als kwetsbaarheid in de filosofie van Levinas. Mag ik die ook meenemen, vroeg hij en ik begin er zelf weer hardop in te lezen. Ik stuit dan op:

“Ik moet mijzelf verliezen om mijzelf te kunnen vinden. Alleen door het verdwijnen van het heden wordt het bezit ervan mogelijk. Hij schrijft ook over het zichzelf inhalen in een bij zichzelf achterblijven. Opnieuw is hier de band tussen onafhankelijkheid en afhankelijkheid aanwezig, want uit het onvermogen mijzelf te behouden (afhankelijkheid) rijst het vermogen van bewustheid (onafhankelijkheid) op. Het verval toont hier zijn positieve gezicht: wees blij dat het leven vervalt, want pas daardoor is bewustzijn-van mogelijk”.

Ik kijk hem aan, vervuld van wat ik lees en blader nog even in mijn geliefd boek en lees dan:

“Dankzij de tijd ben ik een identiteit die “verduurt”. De tijd is mijn persoonlijke verval, een vernietigng in slow motion, waardoor mijn bestaan op aarde nomadisch is: ik ben op doortocht zonder mij blijvend te kunnen vestigen. De tijd is voortdurend adieu, een afscheid van de wereld, in absolute passiviteit, omdat het proces van verouderen geheel buiten mijn greep valt. De tijd is hier niet een illusie waaraan ik volgens het boeddhisme ontsnap in het heden. Het vergankelijke heden verklaart juist de tijd”.

Nee lieverd dit boek moet nog een poosje bij je blijven. Dat is duidelijk. Dankbaar druk ik het boek tegen mijn borst. Wat is het toch bijzonder dat woorden zo kunnen raken en iets openbreken net als vrienden dat kunnen.

Driedaagse workshop Ik en de ander

Van 7 tot en met 9 april a.s. geven Pete Pronk, verhalenverteller en stemcoach, en ik een driedaagse workshop. Het thema is onze verbondenheid met anderen, ik en de ander. Jij die mij ik maakt, zo kan ik het ook zeggen.

Ons individuele lijf is geen instrument, geen ding, maar een levend organisme dat in wisselwerking staat met andere levende organismen. De belangrijkste intieme relatie die we hebben, is die met ons eigen lichaam. Een goede afstemming op je lijf maakt een intieme relatie met een ander mogelijk.

We gaan deze dagen in ons lijf zakken, maken contact, voelen wat er is. We gaan zingen. Elkaar uitnodigen om aanwezig te zijn en in verbinding. Naar elkaar luisteren en antwoord geven in open ontmoetingen. Misschien dat er iets nieuws kan ontstaan en we ons opnieuw in verbinding voelen met andere mensen, de dieren, de natuur en de wereld.

Mijn laatste boek, waarvan het portret van Dora door Picasso, mijn omslag siert, heeft als titel Wie ben ik als niemand kijkt? De titel van deze driedaagse ik en de ander zou ook kunnen luiden wie ben ik in relatie tot een ander? Wie ben ik, als jij mij ziet? Als ik jou zie?

Ga mee op reis en laat je raken, zodat er iets nieuws kan ontstaan.

Programma (kloosterhuissen.nl)

Van de zomer geven we zelfs een vijfdaagse. Ook daarvoor kun je je al inschrijven.

Tien jaar herstelverhalen in klooster Huissen

fotograaf Barend Boot

Daar sta ik dan, met een mooie bos lente bloemen, tulpen in verschillende kleuren. Gekregen van het klooster Huissen voor mijn lezing over ontmoeten tussen therapeut en client.

In de prachtige kapel van het klooster waren therapeuten en clienten uit de GGZ bij elkaar gekomen rondom het thema ontmoeten. Deze dag is georganiseerd door Pete Pronk en Margreet Roos in samenwerking met het klooster. Hoe bijzonder is dat. Normaal komen deze groepen niet bij elkaar op een symposium, maar hebben therapeuten hun eigen bijeenkomsten, net als clienten. En nu zaten we allemaal in dezelfde ruimte en horen dezelfde verhalen. Wat hebben we elkaar te vertellen? Twee mensen met een psychiatrische geschiedenis vertelden hun verhaal met een film, die de titel heeft: van chaos tot helder. Een psychiater en een psycholoog vertelden over hun ervaringen in de GGZ. In de middag verschillende creatieve workshops. Aan het einde van de dag zongen we het lied van Adem, gemaakt door Pete Pronk.

Waarom gaan we vaak echt contact uit de weg? Ik denk vanuit angst voor confrontatie. De ontmoeting met de ander is ook altijd een ontmoeting met jezelf en dat kan confronterend zijn.

Maar onze overeenkomsten zijn veel groter dan onze verschillen. We zijn allemaal gewonde mensen, heel in gebrokenheid en als we vandaaruit een ander mens ontmoeten, zal het leven resoneren en kan ons helend vermogen haar werk doen.

We maken tijdens ons leven meerdere geboortes en meerdere sterfmomenten mee. Om een intense ervaring van overgang, van tussenruimte, van wie je dacht dat je was, naar een volkomen nieuwe situatie te kunnen gaan, hebben we een plek nodig waar we gedragen worden. Een plek, een mens, die niet oordeelt en die met mededogen en een open geest aanwezig is. Een vriend, een geliefde of een therapeute, die de hoop heeft dat het goed komt. Dat hebben we allemaal nodig als het leven duister is en onze vitaliteit verdwenen lijkt.

Er is veel in mij aangeraakt en de dag resoneert nog lang bij me na. Twee nachten achter elkaar ben ik uren wakker omdat ik steeds weer mensen hoor en zie en voel hoe in de onderstroom van allerlei bij mij in beweging is gezet. En wat is het toch geweldig als we onze maskers laten zakken en elkaar en daarmee ook ons zelf aankijken en zien.

In het tasten drukt het verlangen zich uit

fotograaf Margreet Roos

Afgelopen dagen waren we in het Dominicanerklooster in Huissen om samen, mijn vriend Pete Pronk en ik, een workshop te geven over Ik en de Ander en de rol van het lichaam.

De eerste Ander is de baarmoeder. Omsloten door warm vocht en licht schommelend doet mijn lichaam haar eerste ervaringen op. Die oceanische eenheidservaring die we allemaal hebben ervaren vormt de basis van ons identiteit. In de twee-eenheid van de eerste en intiemste sfeer neemt het kind zichzelf waar als deelnemer aan een gevoelsgemeenschap. Dit gebeurt zintuigelijk en emotioneel in resonantie ervaringen. Het is de vraag of we hier van waarnemen kunnen spreken, ervaren is preciezer uitgedrukt.

We worden uit de eenheid geduwd door een smal kanaal en hopelijk warm opgevangen door handen die zich naar ons uitstrekken en opvangen. Het felle licht, de pijn lijkt me onze eerste heftige ervaring van afgescheiden zijn, van uit de eenheid gestoten worden, hebben we allemaal achter de rug. We zijn geboren, we hebben het gered, zonder taal, als lichaam.

De taal, het ik zeggen, het intreden in de symbolische orde zoals het deftig heet, is een tweede diepe ervaring van afgescheiden zijn EN poging tot verbinding. En dat gaat onze hele leven door. Steeds vraagt het leven om verbinding met een nieuwe situatie, een nieuwe rol.

Dit was een van de onderwerpen waarmee we ons intensief hebben beziggehouden. Ik wil uiteraard de intimiteit en de ervaringen in de groep beschermen en ga er verder niet inhoudelijk op in maar ik rondde dit deel van de workshop af met de opmerking “het ergste hebben we achter de rug”.

We hebben ook veel lichaamsoefeningen gedaan om ons lijf te ervaren en te uiten. In de eerste plaats voor onszelf maar ook met een ander mens, Wat is het toch heerlijk om op kousenvoeten rond te lopen en met warme ogen tegen andere mensen te zeggen “ik zie je graag”. De blijdschap die die woorden in je lijf geven, het plezier in de ogen van de ander is heerlijk.

De schrijfoefening leverde voor ons allemaal ook veel op. Het was een brief aan ons lichaam dat moest beginnen met Lief lijf hoe gaat het ermee? Fascinerend en ontroerend hoe goed we in contact konden komen op deze manier met ons verlangen, het lichaam dat verlangt naar heelheid, zachtheid, tederheid en gezien kan worden door onszelf.

Voor het eerst een workshop gedaan met mijn geliefde vriend Pete. Hij vooral de lichaamsoefeningen en stemexpressie en ik het lijf vanuit de psychologische hoek zoals beschreven in mijn boeken. Wat een geweldige combinatie om al die verschillende vormen in te zetten.

Moe en diep tevreden reden we huiswaarts, In het voor- en in het najaar van 2023 komen we terug in het klooster van Huissen om nogmaals met ons lijf aan de slag te gaan. Aanraken, aangeraakt worden, de tast is het enige zintuig van de wederkerigheid, Aanraking is scheiding en verbinding tegelijk.