In het tasten drukt het verlangen zich uit

fotograaf Margreet Roos

Afgelopen dagen waren we in het Dominicanerklooster in Huissen om samen, mijn vriend Pete Pronk en ik, een workshop te geven over Ik en de Ander en de rol van het lichaam.

De eerste Ander is de baarmoeder. Omsloten door warm vocht en licht schommelend doet mijn lichaam haar eerste ervaringen op. Die oceanische eenheidservaring die we allemaal hebben ervaren vormt de basis van ons identiteit. In de twee-eenheid van de eerste en intiemste sfeer neemt het kind zichzelf waar als deelnemer aan een gevoelsgemeenschap. Dit gebeurt zintuigelijk en emotioneel in resonantie ervaringen. Het is de vraag of we hier van waarnemen kunnen spreken, ervaren is preciezer uitgedrukt.

We worden uit de eenheid geduwd door een smal kanaal en hopelijk warm opgevangen door handen die zich naar ons uitstrekken en opvangen. Het felle licht, de pijn lijkt me onze eerste heftige ervaring van afgescheiden zijn, van uit de eenheid gestoten worden, hebben we allemaal achter de rug. We zijn geboren, we hebben het gered, zonder taal, als lichaam.

De taal, het ik zeggen, het intreden in de symbolische orde zoals het deftig heet, is een tweede diepe ervaring van afgescheiden zijn EN poging tot verbinding. En dat gaat onze hele leven door. Steeds vraagt het leven om verbinding met een nieuwe situatie, een nieuwe rol.

Dit was een van de onderwerpen waarmee we ons intensief hebben beziggehouden. Ik wil uiteraard de intimiteit en de ervaringen in de groep beschermen en ga er verder niet inhoudelijk op in maar ik rondde dit deel van de workshop af met de opmerking “het ergste hebben we achter de rug”.

We hebben ook veel lichaamsoefeningen gedaan om ons lijf te ervaren en te uiten. In de eerste plaats voor onszelf maar ook met een ander mens, Wat is het toch heerlijk om op kousenvoeten rond te lopen en met warme ogen tegen andere mensen te zeggen “ik zie je graag”. De blijdschap die die woorden in je lijf geven, het plezier in de ogen van de ander is heerlijk.

De schrijfoefening leverde voor ons allemaal ook veel op. Het was een brief aan ons lichaam dat moest beginnen met Lief lijf hoe gaat het ermee? Fascinerend en ontroerend hoe goed we in contact konden komen op deze manier met ons verlangen, het lichaam dat verlangt naar heelheid, zachtheid, tederheid en gezien kan worden door onszelf.

Voor het eerst een workshop gedaan met mijn geliefde vriend Pete. Hij vooral de lichaamsoefeningen en stemexpressie en ik het lijf vanuit de psychologische hoek zoals beschreven in mijn boeken. Wat een geweldige combinatie om al die verschillende vormen in te zetten.

Moe en diep tevreden reden we huiswaarts, In het voor- en in het najaar van 2023 komen we terug in het klooster van Huissen om nogmaals met ons lijf aan de slag te gaan. Aanraken, aangeraakt worden, de tast is het enige zintuig van de wederkerigheid, Aanraking is scheiding en verbinding tegelijk.

Dit weekend in Drenthe

foto Barend Boot

Wat was het koud afgelopen weekend. We waren in Drenthe omdat ik in mijn boekenwinkels en bibliotheken tour zondag in Emmen had afgesproken. De oudste zoon woont in Drenthe dus we reden zaterdag rustig eerst daar naar toe. We werden hartelijk ontvangen door schoondochter en zoon en hebben heerlijk vegan gegeten. Goed geslapen in de stilte en het donker. Zondagmorgen reden we naar Emmen. We waren daar nog nooit geweest dus wilden eerst wat rondkijken in de stad. We stapten uit de auto en het was direct snerpend koud. Daar loop ik beroemd te wezen in een uitgestorven stad, helemaal ingepakt en bibberend van de kou.

Toch eerst maar een koffie om op te warmen. Na een half uurtje weer de kou in, handschoenen aan, capuchon op en wandelen in een stille binnenstad op zondagmorgen. Dat zijn momenten dat ik denk “waar doe ik het voor? waarom ben ik niet lekker thuis gebleven, warm op de bank met een goed boek??”. Ik liep dus een beetje in mezelf te mopperen en te kleumen en ineens stonden we voor de grote bibliotheek van Emmen, Facet. Ik stond oog in oog met mezelf. Er was een prachtige groot bord gemaakt, zoals u op de foto kunt zien en ik werd direct een beetje warm. Wat lief.

In de grote bibliotheek werden we ontvangen door twee dames en naar de tweede verdieping gebracht waar het interview zou plaatsvinden. Stoelen en tafeltjes stonden in een halve cirkel opgesteld op zo’n manier dat iedereen ons goed kon zien. De technicus, een ervaren professional, zorgde voor een goed geluid. Annette Timmer een interviewster met veel ervaring opende het gesprek. Mooie balans tussen het persoonlijke en het boek. Ik voelde het publiek zich openen, er werd wat geknikt en geglimlacht tijdens het uur van het gesprek, het resoneerde tussen ons.

Daarna werden er vragen gesteld en ervaringen gedeeld. Bijvoorbeeld hoe lastig het is om het negatieve stemmetje in je hoofd het zwijgen op te leggen. Of hoe vervelend het is om door andere mensen als softie uitgemaakt te worden, omdat je aan mindfullness doet. Over de vreugde van het ouder worden. Over genderstereotypische opvoeding. Opmerkelijk hoe persoonlijk veel mensen durven zijn tijdens zo’n bijeenkomst.

Voldaan reden we van Emmen naar Deventer naar twee dierbare vriendinnen. Het haardvuur brandde, de schotels met kaas, noten en gedroogd fruit, stonden klaar. De wijn werd ontkurkt, de broccolisoep geserveerd en ondertussen deelden wij onze verhalen van zorgen, verdriet en geluk en groei.

Uiteindelijk zondagavond na een lastige autorit met donker en regen en de voorspelling van sneeuw reden we geconcentreerd naar huis. Innig tevreden en dankbaar voor dit weekend, zoemden allerlei flarden nog langdurig door me heen. En ook nu op maandagmorgen, terwijl het grijs en koud is, voel ik me zacht, wat moe en warm. Wat heerlijk om zo deel te mogen hebben aan de wereld.

Harpers Bazaar krachtige, prachtige vrouwen

Een tijd terug werd ik geinterviewd door een jonge vrouw die getroffen was door het boek van Naomi Wolf de mythe van de schoonheid, gepubliceerd in de jaren negentig. Ik werd aangenaam verrast dat een jonge vrouw in 2022 dit boek heel precies had gelezen. Er ontspon zich een fijn gesprek tussen ons.

Online vond ik de volgende aankondiging:

“Schoonheid komt vaker om de hoek kijken dan je denkt. Juist in onze tijd gooien oude ideeën over wat mooi is de rem op vrouwenemancipatie. In de jaren negentig schreef journalist Naomi Wolf (59) er het baanbrekende boek The Beauty Myth over. Het raakte toen ook Liesbeth Woertman (68), emeritus hoogleraar psychologie. Zij is gespecialiseerd in lichaamsbeelden en publiceerde dit jaar nog Wie ben ik als niemand kijkt – Een andere kijk op de ouder wordende vrouw. Onderzoek wijst keer op keer uit dat gezichten met make-up als meer competent worden beoordeeld. Het kost vrouwen zo’n 300 euro per maand – en een hoop tijd. ‘Beauty’ is het feest van onze vrouwelijkheid, maar heeft ook een schaduwkant. Drie decennia geleden verzamelde Naomi Wolf daarom alle academische materie die ze kon vinden om te doorgronden hoe de ‘schoonheidsmythe’ haar werk zo goed doet. ‘Wolf laat heel gelaagd zien hoe voor vrouwen – juist nu we zogenaamd de gelijkheid prediken – op het punt van schoonheid grote ongelijkheid zit,’ aldus Woertman. In een uitgebreid stuk beschrijft Anna Roos van der Linden haar bevindingen met een open blik op het heersende ‘ideaalbeeld’.

Van de uitverkoren vrouwen 2022 door Harpers Bazaar krijg ik ook een goed humeur. Wat een verscheidenheid aan krachtige en prachtige vrouwen.

Het koffiediner, de buik en het lichaam in perspectief

zonsondergang vanuit de bus van Utrecht naar Wijk bij Duurstede

Wat een volle week. Het koffiediner in Het Lokaal Amersfoort was geweldig. Een vijfgangen diner werd geserveerd waar in ieder gerecht een andere Bootkoffie was verwerkt. Wat een smaakexplosies, vakmanschap en creativiteit. Heerlijk!

Women’s Health Academy, ik schreef er eerder over, had een symposium georganiseerd over allerlei problemen rondom de buikwand. Aangezien zij in hun werk te maken krijgen met vrouwen die een cosmetische wens hedden om hun buik strakker te krijgen, was ik uitgenodigd om te vertellen hoe de waardering van ons lijf tot stand komt. De druk van reclames en de cosmetische industrie kwam uiteraard ook aan bod. Een zaal met 99 procent vrouwen, veel fysiotherapeuten en bekkenbodemspecialistes en een enkele plastische chirurg. Het was goed georganiseerd en leerzaam. Hopelijk kan mijn verhaal ertoe bijdragen dat vrouwen rust nemen na een zwangerschap en de buik bedanken voor haar fantastische werk in plaats van het mes erin te zetten.

Zaterdag mocht ik spreken bij de C.G.Jung interdisciplinaire vereniging voor Analytische Psychologie in Antropia Driebergen over het lichaam in perspectief. Hier weer een ander publiek. Veertig procent mannen en zestig procent vrouwen met verschillende achtergronden maar allemaal geinteresseerd in de binnenwereld van een mens. Mooie, verstilde plek en een top technicus die supersnel kon zenderen en de presentatie zichtbaar maken. Prima geluid en een heel aardig belangstellend mens. Mijn lezing viel in vruchtbare aarde. Daarna een dansworkshop van Ingrid Baart die geweldig goed aansloot bij mijn verhaal. Heerlijk die afwisseling van hoofd en lijf.

Voldaan kon ik zondag uitrusten en verschillende gesprekken kwamen nog weer langs. Een lange wandeling gemaakt langs de zon overgoten Lek. Jammer genoeg hield mijn wasdroger ermee op zondag en dat trok me weer in de materiele wereld. Nou ja zo is het leven.

Archief van Gedragswetenschappen en andere podcasts

Deze podcast staat sinds deze week online.

Het is een serie verhalen van hoogleraren gedragswetenschappen. Uitgebreide interviews over vooral het universitaire leven maar uiteraard ingebed in het persoonlijke leven.

Ik had me vergist in de afspraak en ineens stonden twee mannen voor mijn deur. Of beter gezegd ik was het totaal vergeten. Misschien doe ik toch iets teveel op dit moment maar dit terzijde. Ik keek ze waarschijnlijk stomverbaasd aan en na wat gestotter heen en weer, heb ik ze binnen gelaten en hebben we het interview gedaan. Ik volkomen onvoorbereid.

Ook de podcast van Elles de Bruin over Zestigers staat online en is te vinden op mijn website onder het kopje, podcasts.

Ik merk dat ik moe begin te worden. Het is fijn dat het boek zo aanslaat en ik veel gevraagd ben in boekwinkels, bibliotheken en allerhande verenigingen en groepen, De afspraken die ik nog heb staan, kom ik uiteraard na, maar ik ga vrij nemen, Kijk maar in mijn agenda waar ik nog zal spreken de komende weken en dan zie je dat 1 december de laatste afspraak is voor dit jaar. De maanden december en januari ga ik voor een deel naar de waddeneilanden, veel slapen en wandelen en andere activiteiten die mijn ziel voeden. Met regelmaat zal ik wel een column schrijven.

Morgen een lezing bij de Women’s Health Academy en zaterdag bij de Jungvereniging een studiedag over het lichaam in perspectief.

Trouw blijven aan mijn eigen verlangen, goed voelen wat mijn lijf nodig heeft, het gaat me steeds beter af. Minder staren naar het verleden en naar het heden kijken, zoals ik van de dichteres Adrienne Rich leerde. Ja ook ik, pak mijn eigen boek, regelmatig weer op.

Op bezoek bij boekhandel Blokker

Boekhandel Blokker 4 november 2022

4 november 2022 was ik te gast bij Boekhandel Blokker. Een grote winkel die achterin de zaak een aparte ruimte heeft voor interviews en lezingen met schrijvers. Door het sluiten van de glazen deuren is het mooi stil en kunnen de klanten toch een blik naar binnen werpen. En wij, de lezers en de schrijfster en de interviewerster zitten in een mooie intieme ruimte. Het is fijn om dichtbij de mensen te zitten en heel goed hun gezichtsuitdrukkingen te kunnen zien. Warme ogen en veel omhoog gekrulde mondhoeken keken me belangstellend aan. Dat is echt een fijn uitgangspunt.

Andrea een van de boekhandelaren deed het interview en dat had ze goed voorbereid. Mooie open vragen stelde ze over vrouwenvriendschappen en of ik meer kon vertellen over de verticale verhouding tussen de generaties. Van die lekkere, grote vragen waar ik mijn verhaal goed in kwijt kon.

We spraken over rolmodellen en ze had, heel attent, een aantal van mijn lievelingsschrijfsters om me heen gezet. Ik zag boeken van Andreas Burnier en Simone de Beauvoir, maar ook een kinderboek De Kameleons. Ik ervaarde dat als aandacht en zorg.

Het was een fijne middag, beetje gekke tijd, 15.30-17.00 maar we hadden een volle zaal en persoonlijk vind ik het wel prettig om met daglicht te reizen. Barend was die dag de chauffeur van dienst en ik trakteerde hem op een etentje in Heemstede. Daarna in alle rust weer naar huis.

Ik kreeg Wat zou Simone de Beauvoir doen? Gids voor een authentiek leven van Skye Cleary, ook uitgegeven bij ten have. Het cadeau was door Andrea heel goed uitgekozen. Direct dit weekend aan begonnen.

Komende week weer genoeg te doen. Voorbereiden van Ik en de Ander, een afscheid van een geliefde collega, een koffiediner en twee lezingen. Ik moet echt uitkijken dat ik niet aan het werk ben. Nee zo voelt het niet. Het voelt als overvloed, als delen, als uitstromen van binnen naar buiten en genoeg oningevulde tijd om hiervan te genieten.

Het ik in de steigers

fotograaf Barend Boot Spui 25

Van esthetica tot genetica was de onder titel van dit programma. Een van de centrale vragen was of je het dna van je eigen kind zou aanpassen als dat kon. Deze nieuwe technologie is heel erg in ontwikkeling. Niet alleen in China waar al een gemodificeerde tweeling is geboren maar ook hier in Nederland en waarschijnlijk in alle welvarende landen.

Bertrand Burgers vindt het essentieel dat we met elkaar in gesprek gaan over de mogelijkheden en de risico’s. Voor zijn afstudeerproject ontwierp Bertrand een interactieve installatie: de Baby Builder. Hiermee kun je manipuleren met het dna van jouw toekomstige kind. Welke keuzes maken mensen in dit spel en worden zij werkelijk uitgedaagd om hun standpunten over ethische kwesties rondom genetische modificatie van baby’s te onderzoeken.

Waarom doen we uberhaupt dit soort onderzoek?? Alles wat we uitvinden, gaat gebruikt worden op een manier die we niet kunnen voorzien. De plastisch chirurgische technieken, ontwikkelt na de eerste wereldoorlog, om jonge mannen weer enigszins op te lappen, zijn nu verworden tot u vraagt en wij draaien ingrepen. Dat heeft toen niemand kunnen voorzien. Het genetisch modificeren van embryo’s als het gaat om voorkomen van ernstige ziektes zullen veel mensen acceptabel vinden, maar waar ligt de grens en wie bepaalt dat?

We hebben problemen genoeg om op te lossen denk alleen maar aan het klimaat en armoede. Laten we daar onze tijd en energie insteken.

Ik voelde me met mijn oproep om je lijf meer te gaan bewonen, te voelen wat zich in je beweegt en aandacht vraagt, een roepende in de woestijn. Je lichaam juist niet te zien als een ding maar als een belangrijk deel van wie je bent. Afgestemd op je eigen energie en die van anderen, uit de beelden en meer in je lijf, maakt je leven zoveel heler.

Geniet van je wonderbaarlijke lichaam en ervaar wat ze allemaal doet en kan. Het is nog steeds ons lijf dat onze wonden heelt.

Taart van uitgeverij Ten Have voor de mijlpaal van 10.000 exemplaren

Taart van uitgeverij Ten Have

Vanmorgen een beetje laat wakker geworden. Ik was nog in pyama toen de bel ging. Ik dacht geen idee wie er voor de deur staat maar het zal niet belangrijk zijn. Ik heb geen pakje besteld. Toen nog een keer de bel. He misschien is B. zijn huissleutel kwijt of vergeten. Ik deed mijn ochtendjas over mijn pyama aan en de deurbel begon nu driftig te tingelen. Het was duidelijk dat iemand naar binnen wilde. Met warrige haren ging ik de trap af, deed de deur open en trof daar een jongeman met een doos in zijn hand. Ik keek hem waarschijnlijk heel dom aan. Hij overhandigde mij de doos en zei “bent u liesbeth woertman”, ik zei ja. Dan is deze taart voor u. Ik dacht aan klimaatactivisten en overwoog een stap naar achteren te zetten en toen de gedachte wat voor dag is het vandaag, ik ben toch niet jarig. Er zit ook een kaart bij dan ziet u van wie het is, sprak de jongeman vriendelijk. Het vraagteken was blijkbaar op mijn gezicht te lezen.

Ik bedankte hem en ging naar binnen. Stomverbaasd. Ik had mijn bril nog niet op maar kon ontcijferen dat de taart van mijn uitgever was. Wat lief. Maar met het openmaken had ik met een vinger in de slagroom gezeten en pas later begreep ik (met bril op) dat er gefeliciteerd met 10.000 exemplaren op had gestaan.

Dan stond ik dan blij te wezen in mijn eentje. Ik was al laat, waste me snel en kleedde me aan en ging naar yogales. Heel snel nog een appje naar mijn zoons. De hele les met een glimlach om mijn lippen en steeds het getal 10.0000. U begrijpt echt loslaten was er tijdens de yogales niet bij.

Nu deel ik het maar met jullie. Een mens wil toch iets met haar vreugde doen.

Een lezing in Bredevoort in De Koppelkerk

fotograaf Pete pronk 21 oktober 2022 De Koppelkerk

Doordat mijn nieuwe boek zoveel aandacht krijgt en ik overal in het land wordt uitgenodigd kom ik op plaatsen waar ik nooit eerder was. Dat geldt ook voor Bredevoort, gemeente Aalten. Het blijkt een boekenstad te zijn maar dan vooral tweedehands boekwinkels en markten.

De Koppelkerk is een mooie plek met een boekencafe en een prachtige zaal waar ik mijn verhaal mocht vertellen. We werden hartelijk ontvangen. En gelukkig was de zaal goed warm en de stoelen zo opgesteld die iedereen me goed kon zien, waar je ook zat. Het was een gemeleerd gezelschap van vrouwen en mannen en een grote diversiteit aan leeftijden.

En ook hier het gedoe met het zendertje. Bijna al mijn damespakken en jurken hebben geen zakken dus de zender moet vastgemaakt worden aan mijn beha. Bijna altijd zijn de technici mannen. Ook vandaag. Ik ga breeduit staan, armen wijd en zeg uitnodigend raak me maar aan maar de man aarzelde. Eerst deed hij nog een halfslachtige poging om het zendertje onder mijn jurk door omhoog te krijgen maar dat lukte niet. Toen werd er een vrouw gezocht die het klusje maar moest klaren. Jammer en nodeloos, vind ik, dit is zo duidelijk functioneel aanraken, publiekelijk ook nog, want de zaal liep vol dus wat is het probleem.

De mensen in de zaal gingen gretig in op mijn oproep om vooral vragen te stellen en onderwerpen voor te stellen waar we over konden spreken en nadenken. Op die manier wordt het hun avond en dat vind ik prettig. We spraken bijvoorbeeld over lesbische vrouwen die meer tevreden zijn over hun uiterlijk zo blijkt uit onderzoek. En ook over oudere vrouwen die meer tevreden zijn met hun uiterlijk dan jongere vrouwen. Dat heeft te maken met het belang van het uiterlijk in hun identiteit, de waarde die het lichaam heeft en met wie je je vergelijkt. Vergelijken met mensen uit de eigen (leeftijds) groep, horizontale vergelijking, helpt om meer tevreden te geraken met je uiterlijk. En dan bedoel ik echte, fysiek aanwezige mensen om je heen.

Het was prettig om zo dichtbij de mensen te kunnen staan en niet hoog en ver weg op een podium. Het vergemakkelijkt het contact en het gevoel van nabijheid. Donderdag 27 oktober spreek ik om 17.00 in Spui25 Amsterdam Het “ik” in de steigers over de maakbaarheid van het lichaam. Voel je welkom. Wel even aanmelden.

Elk boek is een gevaar

Ter gelegenheid van de twintigste sterfdag van Burnier verscheen op 18 september2022 een boek met autobiografische teksten van haar hand, samengesteld door Ronit Palache. Het boek dat verscheen in de onvolprezen serie Privé-domein van de De arbeiderspers bevat niet eerder gepubliceerde teksten, waaronder veel brieven. 

Ronit Palache over dit boek: 

Met de inleidingen en selecties van het werk van Ischa Meijer, Renate Rubinstein en straks ook Andreas Burnier, hoop ik een alternatieve ‘grote drie’ te hebben kunnen presenteren aan de lezers die hen al kenden én aan een níeuwe generatie. Het oeuvre van deze drie historische, literaire én naoorlogse (qua oeuvre, niet geboortejaar) grootheden, hoort op veel manieren bij elkaar. Ik hoop dat overtuigend aan te kunnen tonen met ‘Elk boek is een gevaar’. 

Ik heb er al eerder over geschreven maar nu heb ik het boek uit. Heel langzaam gelezen. Steeds kleine stukjes. U kent het vast wel dat je van sommige boeken wilt dat ze nooit ophouden. Haar harde, prachtige, kleurrijke, intellectuele en angstige zoektocht naar wie ze was. Dat het leven een spiraal is of een cirkel kunnen we goed lezen en begrijpen door dit boek, uit hoe haar leven is verlopen. Het kwaad is een belangrijk onderwerp in haar leven en ze heeft uitgesproken kritiek op het romantiseren van ‘gekken’ en “criminelen”. Dat ze goed onderbouwt en wat mij betreft nog staat als een huis. Haar woede over het krenken en kleineren van vrouwen is aanstekelijk.

Ze was hyper gevoelig en hyper intelligent een zeldzame combinatie waardoor ze voor mij zo aantrekkelijk is. Hoe deze paradox te leven in een lichaam met zoveel verschillende namen en rollen? Lees haar romans, essays, en dit prachtige boek en schaf dan ook direct de mooie biografie geschreven door Elisabeth Lockhorst aan.

Wie deelt de droom die in mij sliep