Verstarde beelden vanaf 1992 tot aan nu

In 1992 schreef ik een artikel voor Lust & Gratie Versteende gewaarwording, verstarde beelden. Notities over identiteit in de romans van Marja Brouwers. Ik kwam het gisteren onverwacht op internet tegen en las het en was verrast dat ik dit al 32 jaar geleden schreef. Het wonderlijke is dat ik alle nummers van Lust & Gratie in mijn bibliotheek heb, behalve nr. 33 waar dit artikel in staat.

Nu ik mijn nieuwe boek over de grenzen van identiteit bijna af heb en over twee weken het manuscript inlever, overviel me toch de behoefte om iets met dit artikel uit 1992 te doen. Ik ging direct op internet kijken of Brouwers na 2004 nog nieuw werk had gepubliceerd. Ik kon jammer genoeg niets vinden. Daarom deel ik een fragment uit mijn artikel nu maar op mijn website. En lees haar boeken. Vast te vinden in iedere bibliotheek en 2de hands boekwinkeltjes.

 Zonder het ankerpunt van de vaste identiteit ziet de wereld er onleefbaar, angstaanjagend en betekenisloos uit. In de jaren negentig is dit zeker voor vrouwen een bijzonder lastig fenomeen; vrouwen vervullen vaak meerdere sociale rollen die een elkaar uitsluitende inhoud hebben. Neem bijvoorbeeld de sociale rollen ‘intellectueel’ en ‘vrouw’. Dat zijn categorieën die elkaar qua inhoud uitsluiten, maar die wel in één lichaam geleefd dienen te worden. Vaak is er dan ook niet alleen sprake van één lichaam, maar is er op een bepaald tijdstip ook slechts één identiteit. Want waar ontlenen intellectuele vrouwen van nu hun identiteit aan? Aan de sociale rol van wetenschapper met mannelijke noties van rationaliteit en objectiviteit en met een sterk afgegrensd ‘ik’, of aan de sociale rol vrouw die nog steeds gekenmerkt wordt door emotionaliteit, lichamelijkheid en subjectiviteit? Die verschillende rollen leveren in ieder geval een spanningsveld op. Niet voor niets ontmoet ik in mijn therapeutisch werk vooral vrouwen, die erg angstig zijn en lijden onder ‘identiteitsproblemen’. Identiteitsproblemen die dikwijls zijn veroorzaakt door seksuele invasies op en aan hun lichaam. Vaak denk ik dat iemand eerst een stevige identiteit moet hebben, om vandaar uit het spel van het gefragmenteerde ‘ik’ te kunnen spelen. Het spel van wisselingen tussen ‘ik’ en ‘jij’, man en vrouw. Anders is en blijft er alleen chaos.   Marja Brouwers debuteerde in 1984 met de roman Havinck; in 1985 verscheen de familiekroniek De feniks en in 1990 haar derde roman De lichtjager. Als lezer èn als psycholoog geniet ik van haar werk, met name door de originele manier waarop zij de identiteit van haar romanfiguren vormgeeft. Brouwers brengt de hierboven geschetste problematiek van de identiteit in haar romans tot leven. Haar romans vormen voor mij een brug tussen het filosofische en het psychologische. Marja Brouwers beschrijft aan de ene kant de noodzakelijkheid van het hebben van een identiteit; aan de andere kant geeft ze de vervreemding en het gemis weer dat daarmee gepaard gaat. Het construeren van een vaste identiteit sluit immers vele andere mogelijkheden uit. Daarbij beschrijft Brouwers het Zijn als ervaring buiten de taal en het beeld. Het knappe van Marja Brouwers is kortom dat ze drie vormen van identiteit, van leven weergeeft: de vaste identiteit; de vervreemding en het gemis, ervaren door mensen die niet voor een identiteit kunnen kiezen en dus alles willen; en vormen van Zijn die zich slechts in momenten laten ervaren. Die laatste vorm van identiteit is dan ook niet talig.

Ik heb en ik ben
Allerlei uitspraken die beginnen met de twee woorden ‘ik ben’ verwijzen naar wat Heidegger het ‘factisch zijn’ noemt. In eenvoudige woorden gezegd is dat het leven dat wij tot nu toe geleefd hebben met de sociale rollen die daartoe behoren. ‘Ik ben vrouw’, ‘ik ben dochter’, ‘ik ben psycholoog’, zijn voorbeeld-zinnen die een factische identiteit uitdrukken. Zij geven gestolde begrippen weer die iets vertellen over het leven dat ‘ik’ geleefd heb. Het zijn de factische zinnen die een ankerpunt vormen. Maar geven ze werkelijk antwoord op de vraag wie ik ben?

De versteende, gestolde waarnemingen zijn door de beeldcultuur alleen maar sterker geworden.


Twee aan mijn boeken gerelateerde activiteiten in de maand juni

Nederland, Wijk bij Duurstede, 2022 Liesbeth Woertman ,emeritus hoogleraar psychologie Foto: Bob Bronshoff

Nog twee activiteiten in juni die te maken hebben met mijn boeken. 12 juni vind de landelijke conferentie een nieuwe generatie ouderen, langer thuis, plaats in het Congrescentrum NBC Nieuwegein. Er worden ervaringen en kennis gedeeld over (on) afhankelijkheid van de nieuwe generatie ouderen. Ik geef een keynote lezing om 11.35 over mijn boek Wie ben ik als niemand kijkt. Je kunt je aanmelden op https://www.eennieuwegeneratieouderenzorg.nl Er worden rond de duizend deelnemers verwacht. Voor studenten en ouderenhanteren ze een laag tarief.

21 juni is kleinschaliger in een theater in Utrecht waar ik publiekelijk geinterviewd over mijn boeken. Zowel Wie ben ik als niemand kijkt als mijn nieuwe boek zullen worden besproken. Beide gaan over lichaamsbeelden, zelfbeelden en identiteit. Het bijzondere van deze avond is dat er vijf acteurs en een muzikant gaan spelen, inspelen op datgene wat er wordt gezegd.

Het is eenmalig. Het wordt niet opgenomen. Het theater wordt ter plekke geimproviseerd.

Ik ben zelf uitermate nieuwsgierig wat het gaat worden. Misschien trek ik de haren uit mijn hoofd dat ik hieraan deel heb genomen. Misschien heb ik de avond van mijn leven. We zullen het gaan zien.

Je kunt erbij zijn. Wel even aanmelden. Een ticket kost slechts tien euro.

Theatergasten spelen: Liesbeth Woertman – ZIMIHC

Emoties boven ratio; leven vanuit cognitie schept afstand

Nico Frijda heeft in 1988 zijn boek Emoties. Een overzicht van onderzoek en theorie uitgebracht. Daarin beschrijft hij dat emoties stuurvoorrang hebben op rationele overwegingen. In mijn studie tijd psychologie leerde ik dat cognitie het vertrekpunt is waaruit emoties en gedrag voortvloeien. Op die opbouw zijn vele therapievormen ontwikkeld. Vanuit een afstand naar onszelf en de wereld kijken heeft ons veel gebracht maar ook veel gekost.

In mijn persoonlijke leven merkte ik dat ik veel baat had bij acupunctuur, yoga, haptonomie en stemexpressie om maar een paar varianten te benoemen die ik probeerde om beter in balans te komen.

Nu lijkt het tij wat te keren en zien we maatschappelijk en in het alternatieve circuit steeds meer ruimte ontstaan voor het lichaam als bron van kennis en opslag van ervaringen. Vooral in de trauma literatuur heeft dit gedachtengoed ingang gevonden, denk aan het mooie werk van Bessel van de Kolk en anderen.

In 2023 verscheen het boek Wat het lichaam weet. Over de biologie van beleving geschreven door Hendrik Jan Houthoff. Hij schrijft in zijn proloog:

“Ik gaf les in basisvakken aan een opleiding voor Jungiaanse analytische therapie. Studenten leren daar hoe ze zich vanuit hun hart, hun innerlijk, open dienen te stellen voor de problemen waar clienten mee komen. Vanuit een levensbeschouwelijke visie spreekt het velen aan dat gevoelens en emoties opwellen uit het lichaam: een intuitieve zekerheid. Maar vanuit de medische biologie is het een gedachte die wetenschappelijk gebaseerd is op drijfzand: een metafoor, om aan te geven dat invoelend vermogen belangrijk is”.

Jarenlang heeft hij gezocht en gespeurd om te toetsen of het biologische lichaamsbeeld wel klopt. Biologische netwerken bleken hier een oplossing voor te bieden. Hij kwam er achter dat het inwendige lichaam ook signalen uit de buitenwereld kon opvangen, net als de hersenschors. De buitenwereld komt niet alleen via het gehoor en de ogen naar binnen, maar ook via het innerlijk. Het innerlijk, in feite het hele lichaam, past zich automatisch aan de situatie in de omgeving aan, het grootste deel gaat onbewust maar wat we merken zijn gevoelens, stemmingen en emoties. Subjectiviteit is daarmee een eiigenschap van het lichaam.

Ik ben een tijd met dit boek bezig geweest, soms ademloos, dan weer wat ploeterend met de biologie. Heel spannend wordt het als hij zegt dat er zich momenteel een balansverandering voltrekt, omdat we ons als mens nu zo ver uit onze omgeving hebben losgemaakt dat het mogelijk wordt onze subjectiviteit bewuster te gaan verkennen. Leven vanuit cognitie schept afstand en belet ons op een dieper niveau in verbinding te staan met onszelf en andere wezens in de omgevende natuur.

Sommige mensen ervaren dit als een verrijking en andere mensen worden bang omdat ze denken vanuit de gevoelslaag minder controle te hebben. Houthoff heeft het over een nieuw mensbeeld waarin gevoel en subjectiviteit in het lichaam ontstaan en de basis vormen voor het ontstaan van cognitie en objectiveringsvermogen in de hersenschors.

De Steppewolf of hang je persoonlijkheid aan de wilgen

Al weken heb ik het geluk dat ik word voorgelezen uit de Steppewolf van Herman Hesse. Als adolescent/jong volwassene lazen we allebei het werk van Hesse en waren daarvan diep onder de indruk. Hij toverde een wereld die we voorvoelden. Hij gaf taal aan diepe verlangens en ontsluierde mogelijkheden waar we verbijsterd over waren.

En nu als volwassenen in de derde levensfase lezen we Hesse opnieuw. Wat een sensatie. Wat een herinneringen worden er daardoor opgehaald en herbeleefd. Maar ook welke nieuwe verhalen horen we die toen we jong waren, niet hebben gelezen, niet hebben gehoord.

Dat wij onze persoonlijkheid niet zijn, dat wij ons spiegelbeeld niet zijn maar vele ikken, wordt fantastisch beschreven in dit boek dat al in de jaren twintig van de vorige eeuw door Hesse is gemaakt. Wat een zoektocht, wat een reis moet hij gemaakt hebben.

Aan het eind van het boek wanneer Harry Haller de hoofdpersoon het magisch theater betreedt, schrijft Hesse op pagina 167: “Mijn theatertje heeft zoveel logedeuren als jullie maar willen, tien of honderd of duizend, en achter elke deur staat jullie te wachten wat jullie juist zoeken. Het is een aardige portrettengalerij, mijn beste vriend, maar het heeft geen zin erdoorheen te gaan zoals je nu bent. Je zou geremd en verblind worden door datgene wat je gewend bent je persoonlijkheid te noemen. Ongetwijfeld heb je al lang geraden dat de overwinnig van de tijd, de verlossing van de werkelijkheid en wat voor namen je ook aan je verlangens wilt geven, niets anders betekent dan de wens, van je zogenaamde persoonlijkheid af te komen. Die is de gevangenis waarin je zit. En als je zo, zoals je bent, het theater binnen zou gaan, dan zou je alles met de ogen van Harry zien, alles door de oude bril van de steppewolf. Je wordt daarom uitgenodigd, die bril af te ztten en je zeer begeerde persoonlijkheid hier in de garderode achter te laten”.

Dit lijkt me een geweldig motto voor mijn nieuwe boek.

Waar ben ik aan begonnen? Kan ik niet beter aan mijn nieuwe boek werken?

Dit is een foto van de kasteeltuin bij mij om de hoek. Waarom ga ik daar niet stil zitten? Het ruikt heerlijk. Het is stil. Het groen knalt eruit maar nee hoor ik laat me weer eens verleiden.

Verleiden tot wat? Improvisatietheater…………………… nog nooit gedaan.

Terwijl ik midden in de afronding van mijn nieuwe boek over identiteit zit. Nog slechts zes weken te gaan zeg ik ja omdat het me een unieke ervaring lijkt.

Op 21 juni 2024 word ik publiekelijk geinterviewd door Theatergasten in Utrecht, Bouwstraat 55c ZIMIHC theater. De vorming van onze identiteit is een ontwikkelingsproces van hechten en onthechten. Identiteit wordt gevormd door onze relaties, tot wie wij ons verhouden. Dit is de kern van mijn nieuwe boek. Ik heb geen idee hoe de sfeer is, wat de vragen zijn of wat de spelers gaan doen maar ik stel me ervoor open.

Vijf acteurs en een muzikant improviseren ter plekke op het interview. Het is eenmalige en unieke avond en het wordt niet opgenomen. Maar je kunt er wel bij zijn voor slechts 10 euro.

www.theatergasten.nl

Of het een goede keuze is geweest om hier ja op te zeggen of dat ik toch beter lekker in de kasteeltuin was gaan zitten, zal ik pas na de voorstelling kunnen zeggen. Ik kijk er met nieuwsgierigheid naar uit.

Nieuw onderzoek van Dove The Real State of Beauty

Twintig jaar geleden was Dove zo slim om een campagne te starten om het begrip schoonheid te vergroten, door meer diversiteit aan lichamen te laten zien, in hun reclames. Ik heb het altijd gezien als een uitstekende marketingtruc dat hen geen windeieren heeft gelegd, omdat ze de eerste waren.

In 2004, 2016 en nu in 2024 is een groot onderzoek uitgevoerd. 33.00 mensen, mannen en vrouwen, jongeren en ouderen, witte en gekleurde mensen uit 20 verschillende landen deden mee aan het onderzoek. Hier onder heb ik de link naar het rapport geplaatst.

The Real State of Beauty | Echte schoonheid (dove.com)

Het is vooral interessant om het rapport uit 2004 en van nu met elkaar te vergelijken omdat door die vergelijking duidelijk wordt wat de impact van social media is op de beleving van ons uiterlijk. De cosmetische producten zijn geexplodeerd in de die jaren en de ontevreden over het uiterlijk is toegenomen.

Wat me het meest opvalt is dat de helft van de mensen die een negatief lichaamsbeeld hebben zich meer onder druk gezet voelen door de onrealistische schoonheidsidealen dan de mensen met een positief lichaamsbeeld. Zij gaan zelfs zover dat ze een deel van hun intelligentie of jaren van hun leven willen inwisselen voor meer schoonheid. Maar de andere helft 49% dus niet. Dat laatste gegeven is nog interessanter maar daar wordt geen verklaring voor gezocht. Misschien dat zij minder uren op social media doorbrengen? Het belang van hun uiterlijk lager is omdat ze andere bronnen hebben waarmee ze zich identificeren? Ik weet het niet.

Een ander aspect dat ik eruit haal is dat 45 procent van de meisjes zeggen dat er geen excuus is om niet mooi te zijn, gezien wat er allemaal mogelijk is voor vrouwen. Een hoge maakbaarheidsgedachte die nogal verschillend is tussen de landen. Bijvoorbeeld 70 procent van de meisjes uit de Fillipijnen en Indonesie denken dat in vergelijking met slechts 22 procent van de Nederlandse meisjes.

46 procent van de vrouwen van kleur voelen zich beter gerepresenteerd in de schoonheids advertenties en media in vergelijking met 5 jaar geleden.

U begrijpt dat het ingevulde vragenlijsten zijn per computer waarbij het de vraag is hoe goed mensen zich realiseren dat ze onder druk worden gezet. Gemiddelden per vraag zeggen ook niet zoveel maar al wat duidelijker wordt het als we per land kijken en de vergelijking met de eerdere rapporten meenemen. Ik ga proberen het in kaart te brengen.

Bloeiende tuin en de tijd begint te dringen

Deze foto is van de glansmispel in onze tuin. Terwijl ik heerlijk in de schaduw zit te lezen, zoemen vele bijen in en om de bloemen. Iedere ochtend schrijven en iedere middag lezen en tussendoor lekkere hapjes maken. Ik voel me lente. Voel ruimte en lichtheid in mijn lijf en wat lichte nervositeit. Ik voel me net als de mispel in bloei staan.

De maand mei zo vol beloften heb ik altijd heel fijn gevonden. Het groen dat in haar lichtheid uit de grond en uit de bomen spat. De eerste warme dagen. De blauwe luchten met haar schapenwolkjes. Een tijd van verlangen, vol mogelijkheden.

Er zijn nog maar acht weken en dan lever ik mijn manuscript in en daar zit precies mijn nervositeit. Het gevoel van eindeloosheid en tijd zat, begint wat strakker te worden. Het komt er nu op aan wat preciezer te worden, puntiger. Ik kan nog steeds niet in twee zinnen zeggen waar mijn nieuwe boek over gaat. Kan er wel hele verhalen over vertellen.

Het gaat over afgescheiden zijn doordat we maar de helft leven en de andere niet geleefde helft uitbesteden aan anderen. Daardoor voelen we ons eenzaam en door de krankzinnige overvloed aan keuzestress raken we somber. Over de poging om paradoxen te leven.

Ik vermoed dat de struiken en bloemen en vogels en vlinders noch de kikkers zich daarmee bezighouden.

Maar goed, ik ga weer aan de slag. Geniet er ook enorm van omdat ik steeds, tijdens het schrijven, nieuwe ontdekkingen doe. Mijn hele lijf doet mee. Ik ben heel nieuwsgierig naar wat me vandaag weer toevalt.

Nieuw boekcontract getekend

Vandaag, 25 april 2024, een contract getekend bij uitgeverij ten have voor mijn nieuwe boek.

Verschijningsdatum najaar 2024. Op dit moment is er een vormgever aan het werk om een voorkant te maken. Ik had een schilderij van Hilma Klint gekozen, veelkleurig en verschillende vormen met een gezicht tussen al die ronde en meerhoekige objecten. Ik vond het een mooie verbeelding van de inhoud. Maar het gezicht bleek erin gefotoshopt en de rechthebbenden konden om die reden geen toestemming geven. Jammer nu weer op weg naar een nieuwe creatie.

Het nieuwe boek sluit mooi aan op Wie ben ik als niemand kijkt. Opnieuw gaat het over identiteit, over het relationele ik, de relatie tussen de samenleving en het individu, over vrijheid en begrenzing. Daar raak ik maar niet over uitgedacht en er valt nog zoveel over te ontdekken.

Leuk om weer eens op de uitgeverij te zijn. De laatste jaren hadden we veel contact via de mail en met enige regelmaat een lunchafspraak in de Moestuin. Maar nu had ik zin om weer eens fysiek in het hart te zijn waar mijn boeken worden vormgegeven. Het is een onmogelijk grote torenflat vlakbij het voetbalstadion Galgewaard waarin verschillende uitgeverijen bij en met elkaar hun werk doen. Wanden met boeken die net verschenen zijn en een wand met boeken waar je uit mag kiezen om een boek mee te nemen. Zo leuk voor boekengekken zoals ik.

Het motiveert, stimuleert om hier binnen te zijn en even thee te drinken met mijn uitgever Niels Cornelissen en te vertellen hoe ver ik al ben en dat ik weer geconcentreerd kan werken na de dood van mijn moeder.

Aan de slag.

Sophie in de kreukels is prachtig

Boekpresentatie 2019

Ik dacht dat de documentaire Sophie in de kreukels gemaakt is in 2015. Zij ging op zoek in de wereld van de cosmetische chirurgie wat er allemaal mogelijk is en waarom mensen zich aangesproken voelen door de claims van de cosmetische chirurgie.

Zij bezocht mij op de universiteit Utrecht omdat ik al jaren onderzoek doe naar hoe mensen hun lichaam beleven, hoe het ideale lichaamsbeeld tot stand komt en waar de tevredenheid van het uiterlijk mee samen hangt.

Mijn kennis delen in een documentaire die op televisie wordt uitgezonden daar maakte ik tijd voor vrij. We hebben fijn samengewerkt voor haar serie Sophie in de kreukels en ik leerde haar kennen als een intelligente en warme vrouw.

In 2019 kwam mijn boek Je bent al mooi uit en Sophie interviewde mij publiekelijk in mijn geliefde klooster in Huissen.

Nu bijna tien jaar later, onder invloed van social media waar vele mensen, anderen aan de schandpaal nagelen, werd Sophie aangesproken op haar prachtige uiterlijk. Nee aangesproken is niet het goede woord, zij werd lelijk en belachelijk gemaakt. Ik ga dat hier niet herhalen want het is te onzinnig voor woorden.

Sophie nodigde daarop de vrouwen (the real housewives zoals ze zichzelf noemen) uit aan haar tafel om te praten over ouder worden. Ik heb er maar een klein stukje van gezien en moest het toen uitzetten omdat ik het ondragelijk vond. Ze vonden zichzelf grappig en noemden zichzelf verzorgd en over ouder worden ging het niet.

Onder verzorging versta ik iets anders. De vraag kwam bij me op Wie ben je als niemand kijkt en hoe moeten we in hemelsnaam op een aardige manier oud worden?

Mooi afscheid

fotografe Corine Doornebal

Gisteren hebben we onze moeder begraven op de begraafplaats Barbara in Utrecht. Daarvoor hielden we een dienst die we met elkaar gemaakt hadden.

Mijn moeder was niet van een kerk, was niet dogmatisch in haar geloof maar zoekend en zelf nadenkend over het mysterie van God. Ze had alleen lagere school maar heeft zichzelf ontwikkeld. Ze las veel theologie en filosofie. Ze was vooral geraakt door het werk van professor Schillebeeckx en Emmanuel Levinas.

Zij was haar tijd ver vooruit en erg betrokken en bezorgd over de wereld en het klimaat. Zo was ze erg zuinig, vijftig jaar geleden al, met water. Iedere emmertje sop werd naast het toilet gezet en o wee als iemand de wc doortrok voor een plasje. Vliegen vond ze schandalig. Gif spuiten op planten en groenten misdadig. Ze had een groot verantwoordelijkheidsgevoel.

Maar wat was ze ook eenzaam. Ze voelde zich nergens thuis en dat had te maken met de onveilige situatie in haar gezin van herkomst en door de oorlog. Ik vond een prachtige strofe van Nijhoff waarmee ik mijn in memoriam afsloot.

“Wij konden ons niet bij elkaar verschuilen:

Een mens eenzaam, ziet zijn zwarte eenzaamheid

Dieper weerkaatst in de ogen van een ander

Wij zetten haar in het licht. Mijn broer hield een schitterende overweging en we staken zeven lichtjes voor haar aan. Haar (achter)kleinkinderen legden een bloem op haar kist.

We gingen zover met haar mee als we konden. Daarna reden we haar de kapel uit en liepen naar het graf waar mijn vader al zeven jaar ligt. Mijn jongste broer liet de kist langzaam zakken en we strooiden aarde en bloemen op haar kist.

Dit afscheid hebben we samen vorm gegeven. Ieder op zijn eigen manier maar samen.