Ontwerper Charlotte Perriand

chaise longue 1929

Zij bedacht de open keuken om de huisvrouw uit haar isolement te halen. Zij ontwierp de chaise longue in 1929 met een stalen onder frame en een comfortabele lighouding met de benen omhoog. Talloze stoelen en stapelbare kasten. Ik had nog nooit van haar gehoord. Wel kende ik de architect Le Corbusier waar ze tien jaar voor werkte en die veel van haar ontwerpen aan zichzelf toe eigende.

Zij liet zich inspireren door de leegte. Op haar tachtigste ontwierp zij woningen in de bergen die op een bijzondere manier waren opgenomen in het landschap. Zelfs op haar 90ste nam ze nog een opdracht aan. Wat een levenslust en vitaliteit en originaliteit.

Dit weekend zond de AVRO in het programma Close up een documentaire uit over deze belangrijke architect van de twintigste eeuw. Ik kreeg er een ontzettend goed humeur van. Wat een doorzettingsvermogen had deze vrouw zijn en wat erg dat ze tijdens haar leven niet de credits heeft gekregen voor haar revolutionaire ontwerpen.

Zij liet zich inspireren door de leegte maar ook door de verbinding met de natuur en de omgeving en de andere mensen. Charlotte Perriand een krachtig rolmodel van vakvrouwschap en werklust.

Mij doet het goed om vrouwen te kennen die ouder zijn en een goed leven leiden. Wie zijn jou vrouwelijke rolmodellen? Vertel het me. Ik wil er graag nog een paar bij.

Pilates

Pilates is weer begonnen en nog wel in de open lucht in het park. In een kleine groep van negen vrouwen met ruime afstand van elkaar stonden we sinds twee maanden in de buitenlucht op onze matjes. Ik was verbaasd over mezelf want ik had er zin in. Ik had het gemist en voelde me stijf.

Dat ik deze tekst ooit in mijn leven zou schrijven mag een wonder heten. Ik was op de lagere school het kind dat als laatste werd gekozen met gym. Ik was dat kind waarvan de hele groep diep moest zuchten als ik bij hen in de groep werd ingedeeld. Ik haatte gym. Ik vond bijna alles eng. Bokspringen was het toppunt van ellende. Ik liet me gewoon tegen de bok aanvallen en daarmee was mijn beurt weer voorbij. In een teamsport met bal draaide ik me om als de bal op me af kwam.

Wat later vond ik wel rolschaatsen fijn, touwtje springen, met drie ballen tegen de muur, elastieken en dansen.

Toch had ik een tik opgelopen van die gymlessen. Het duurde een poos voordat ik mijn draai had gevonden met bewegen. Ik noem het nog steeds geen sport maar yoga en pilates vind ik redelijk fijn.

En nu voor het eerst in de buitenlucht vond ik het zelfs heerlijk. Die prachtige blauwe lucht, hoge lichtruisende bomen en de vogels en wij, negen vrouwen, vormden met elkaar een volmaakte eenheid.

Cover model

Actrice Judy Dench siert de Engelse Vogue van juni 2020. Zij is 85 jaar en speelt prachtige karakteristieke rollen in een groot aantal films. Denk bijvoorbeeld aan Iris een film over Iris Murdoch, Pride & Prejudice of Murder on the Orient Express. Het woord pensioen mag in haar huis niet klinken. Zij is 85 jaar. Heerlijk zo’n voorbeeld van oudere vrouwen in de media. Meer kleur, meer verschillende leeftijden en meer diverse vormen is toe te juichen in de beeldvorming over vrouwen.

Ook het programma M besteedde gisteren aandacht aan de beeldvorming van ouderen. Hedy D’Ancona, Saskia Noort en Jan Slagter zaten aan tafel om over dit ondererp te praten. Hedy vergeleek de negatieve en eenzijdige beeldvorming van ouderen met de negatieve beeldvorming van vrouwen in de jaren zeventig.

Zij zei ik hoef niet omzichtig behandeld te worden maar ik wil gewoon gelijkwaardigheid. Alledrie de tafelgenoten vonden dat ouderen als een negatieve klomp benaderd werden terwijl de verschillen zo groot zijn tussen mensen van 65 en ouder. Fijn ook dat Saskia Noort als vijftiger zich druk maakt om dit onderwerp.

Met plezier keek ik naar dit item. Inhoud en vorm komen samen.

Dat vind ik altijd zo bijzonder in het leven dat als je met een onderwerp bezig bent, het ineens op meerdere plaatsen te zien en te horen is. Staaltje van synchroniteit lijkt me.

Met pensioen

Liesbeth met haar juniordocenten psychologie

Wat een onwerkelijk gevoel. Ik ben met pensioen en krijg sinds 10 mei 2020 AOW. Ineens, zo lijkt het, ben ik 66 en vier maanden en werd ik zondagmorgen wakker en wist direct dat er iets bijzonders was die dag. Ik ben met pensioen. Dit is de dag. Er was geen trompetgeschal of luid applaus of ontbijt op bed. Nee het was een doodnormale zondagmorgen en alles was gewoon en alles was anders. Er is niets veranderd en alles is veranderd.

Een gesprekje tussen mijn kleinzoon en kleindochter die dag. Wat is dat pensioen, vroeg Isabella. Dat is dat je niet hoeft te werken en toch geld krijgt, zei Aday. Ben je blij, vroeg hij want hem lijkt dat wel wat, niets doen en geld krijgen. Nee, zei ik, ik heb verschillende gevoelens over mijn pensionering. Stel over heel veel jaren zegt iemand tegen jou dat je vanaf die dag niet meer mag voetballen. Je bent te oud. Dat is ook pensioen. Hij knikte. Nee, dat leek hem niks.

Maar je bent toch ook schrijver? Dat kun je dan nog doen. Dat is waar, zei ik. Schrijf jij heel netjes met een pen, vroeg Isabella. Nou zei Aday, nee hoor, ik kan haar woorden bijna niet lezen als ze een kaart schrijft, ze schrijft niet netjes. Toen moesten we alledrie lachen.

Met mijn niet nette pen blijf ik inderdaad schrijven. Mijn eigen invulling zoeken van deze leeftijdsfase en me los proberen te weken van de negatieve beelden over oudere vrouwen in de samenleving en misschien lukt het om zelfs nieuwe beelden te ontwikkelen. Nee geen Zwitserleven beelden en niets aan de hand, die niet, maar gelaagde beelden van de waarde en betekenissen van deze kroonjaren.

Ik denk aan haar

Ik denk aan haar vanavond op 4 mei dodenherdenking. Mijn geliefde Andreas Burnier, een van mijn voorbeelden. Hoe te leven als vrouw? Hoe te leven als lesbische vrouw? Hoe te leven als Joodse vrouw? Hoe te leven als intellectuele vrouw? Deze verschillende en elkaar uitsluitende vormen toch leven in een lichaam. Wat een krachtsinspanning en wat een lef.

De titel van haar biografie door Elisabeth Lockhorst geschreven, is Metselaar van de wereld. Andreas was een metselaar van haar eigen wereld met brokken die niet bij elkaar pasten. Toch moest ze die verschillende stukken op een of andere manier bij elkaar brengen. En deze onmogelijke taak was precies waardoor ze me inspireert. Het onmogelijk, datgene wat elkaar uitsluit, toch met elkaar verbinden en er een soort eenheid van maken. Heel in gebrokenheid.

En er is er nog een waar ik vanavond aan denk. Mijn geliefde Chawwa ook een van mijn voorbeelden, die het onmogelijke toch vruchtbaar maakte. Ook zij was een vrouw die het vrouw zijn, het geliefde zijn, Joods en lesbisch en kunstzinnig zijn, moest vormgeven in een lichaam. Ook zij moest uit al die onwillige brokstukken een beeld hakken.

Beide vrouwen schreven naast het vele andere werk in verschillende vormen ook gedichten. Poezie leent zich dan uiteindelijk toch het meest om het onzegbare te zeggen ook al hoor je het ontbreken niet. Maar als we heel stil worden en goed luisteren dan horen we het ontbreken wel.

Het onmogelijke, mogelijk maken, dat heb ik van jullie geleerd. In al je gebrokenheid en kwetsbaarheid toch dapper doorgaan en vormgeven. Met grote warmte en diepe dankbaarheid denk ik aan jullie.

Taalkracht

Gisteren viel het boek Taalkracht, andere woorden anderen werelden op mijn deurmat. Jammer dat ook deze boekpresentatie niet door kon gaan eind april bij de Internationale School voor de Wijsbegeerte in Leusden. Ik had graag de andere auteurs ontmoet maar misschien komt dat nog.

In het najaar van 2019 vroeg Christien Brinkgreve of ik een stuk wilde schrijven over schoonheid in haar nieuwe boek Taalkracht. Een groep interessante schrijvers en wetenschappers zien op veel gebieden van het leven het taalgebruik veranderen. Zij gaan op zoek naar taal die meer recht doet aan onze gelaagde ervaringen. Taal die niet insnoert maar openbreekt. Dat wilde ik heel graag doen.

Ik schreef het essay Het gezicht tot masker gemaakt en geef hier een paar zinnen om u te prikkelen.

“Jammer genoeg kennen we ons eigen mooiste gezicht niet. Als we in de spiegel kijken dan poseren we. Als we in de spiegel kijken, dan objectiveren we onszelf vanuit een ideaalbeeld en kijken andere mensen met ons mee”.

Vrij Nederland heeft al op 26 april aandacht aan ons boek besteed en nam het essay van Raoel de Jong integraal over. Vijftien jaar na die boektitel met het n woord: Het werd voorgesteld en ik zei geen nee. Ontroerend, dapper en open.

Lees dit boek om beter te begrijpen hoe woorden onze werkelijkheid maken en breken.

Vrouw in de spiegel

Ik vond dit beeld, deze foto van een mij onbekende vrouw en het intrigeert me. Een vrouw die wel en niet in de spiegel kijkt. Een oudere vrouw. Waar denkt ze aan? Heeft iemand haar zo neergezet? Poseert ze?

Onze ouderen, meestal vrouwen, zitten nu opgesloten in verpleeghuizen. Het huis waar mijn moeder verblijft of moet ik zeggen het huis waar mijn moeder woont is corona vrij. Toch mag ze niet naar buiten en alleen onder begeleiding naar de tuin. De begeleider loopt dan mee om er op toe te zien dat de ouderen de anderhalve meter handhaven. Razend is mijn moeder daarover. Ik ben toch geen kind, zegt ze en ook benadrukt ze dat ze niets verkeerds heeft gedaan. Dit mag toch zomaar niet. Ik ga een journalist inschakelen!

Sinds kort mag haar vriend weer komen zwaaien. In de serre staat mijn moeder binnen en haar vriend buiten. Met gebaren en briefjes betuigen ze elkaar hun liefde. Ze leggen hun hand tegen het glas aan. Dat is de maximale vorm van contact. Dan loopt hij achteruit. Zij schreeuwt dan kijk uit zometeen val je. Hij verstaat haar niet en komt weer dichterbij. Zij is blij als ze hem ziet en ze wordt er heel verdrietig van. Ze denkt dat ze elkaar nooit meer zullen aanraken.

De vriend stuurde mij een foto van haar die hij door het glas had gemaakt. Mijn moeder staat er klein en mager en wat verloren bij en door al dat glas is haar vriend, de fotograaf, ook op de foto te zien. Hij staat op die foto achter haar. Dat vind ik een ontroerend beeld.

Als oudere vrouw achter glas leven en jezelf niet meer gespiegeld zien, dat is haar leven nu.

Maar geldt dat in bredere zin niet voor alle oudere vrouwen. En op welke leeftijd begint de oudere vrouw en wat is dat voor een leven? Begint dat bij veertig of bij 67? Wie bepaalt dat of welke gebeurtenissen bepalen dat? Wat zijn de culturele beelden over de oudere vrouw? Met die vragen ga ik me de komende tijd bezig houden.

Heeft u suggesties? Laat het me weten en vertel erover.

Het lelijke jonge eendje

met dank aan Agnes die deze foto maakte

Wie kent niet het verhaal van het lelijke jonge eendje? Nu de jonge eendjes weer volop te bewonderen zijn in de parken en de sloten, komt dat verhaal bij mij boven. Het eendje dat er anders uitziet als de anderen en daarom gepest wordt. Verdrietig loopt het eendje weg. Na vele omzwervingen en een jaar later, ziet het eendje zichzelf in het water en ziet hij een prachtige zwaan. Andere zwanen komen op hem af. Zijn ei was per ongeluk bij een eendenfamilie terecht gekomen. en voor het eerst kwam zijn eigen soort dicht bij hem en raakte hem zachtjes aan en liefdevol met het puntje van hun vleugels. Hij was een prachtige zwaan.

Het gevoel dat er een vergissing is begaan, dat dit niet jouw familie is, dat jij er buiten valt, kennen alle mensen die anders zijn, die niet in de aangeboden culturele mallen passen van vrouwelijkheid en mannelijkheid in onze cultuur. Zelf heb ik daar lang mee geworsteld. Mijn moeder had liever jongens dan meisjes. Jongens zijn veel liever, zei ze en dat was ook zo. Ik was nukkig. Ik was boos. Ik voelde me gevangen en had geen taal en geen voorbeelden om mezelf uit te drukken en had geen idee hoe ik mijn leven als meisje en vrouw op een zinnige manier kon vormgeven.

Ik heet Elisabeth Maria naar mijn grootmoeder, de moeder van mijn moeder. Een zachtaardige vrouw die zich liet koeieneren door haar man die teveel dronk en haar sloeg. Zij zag mij. Voor mijn zevende verjaardag kreeg ik van haar een zilveren ringetje met een blauw steentje. Zoiets extravagants had ik nog nooit gezien en zeker niet gekregen. Ik vond het prachtig en heb het altijd bewaard. Uiteindelijk lag het gebroken en zwart geworden in een doosje.

Nu ben ik zelf oma Lies en heb dat ringetje schoon laten maken en gaaf en aan mijn kleindochter gegeven voor haar zevende verjaardag. Zij wil later trouwen met haar vriendin en dan nemen ze samen een baby. Die is dan van hun samen want twee kinderen vinden ze te druk. In hun huis hebben ze ook een dierenkliniek waar ze de zieke dieren beter maken.

Ik hoop dat ik nog lang mag leven om haar volwassen te zien worden en te zien hoe ze zichzelf vorm blijft geven.

het zelf in isolatie

We zitten al weken in isolatie thuis. Ik ben graag alleen maar dit verplicht thuis zitten is van een andere orde. Ik lees altijd veel en rommel in de tuin en kook uitgebreid dat is mijn gewone leven. Dan heb ik nog het geluk dat ik samen met Barend in isolatie zit dus ik had het idee dat deze isolatie me niet zo zou treffen. Maar dat pakt anders uit.

Want ik ging ook met de bus naar de universiteit en naar mijn moeder. Ik haalde mijn kleinkinderen van school en zij aten minstens een keer per week bij ons. Ik ging naar de bibliotheek, naar boekwinkels en musea. Ik maakte deel uit van een boekenclub en een wandelclub. Ik at taartjes, ging lunchen met vriendinnen en ging naar pilates. Bezocht de kapper, manicure, pedicure en de schoonheidsspecialiste en de masseuse niet te vergeten. Nooit gedacht dat deze uitjes zo belangrijk voor me zijn. Echt misschien heel dom maar nooit geweten hoe belangrijk dit voor me is.

Ik zag mezelf als een einzelganger, een intellectueel, een solist maar dit zelfbeeld kan ik in deze tijd niet handhaven en is de afgelopen weken afgebrokkeld.

Want wie ben ik als ik geen andere mensen zien? Wie ben ik als andere mensen me niet bevestigen? Wie ben ik als ik niet bij naam wordt genoemd? Als de deurbel niet meer gaat? Wie ben ik als ik mijn kleinkinderen niet zie, niet naar de universiteit ga en mijn moeder niet bezoek.Wie ben ik als ik amper wordt aangeraakt en andere mensen niet mag aanraken?

Ik voel nu dat ik een sociaal wezen ben die ten diepste afhankelijk is van andere mensen. Een markt in China zorgt ervoor dat alle scholen in de hele wereld gesloten zijn. Hoe afhankelijk wil je het hebben? We zijn allemaal volkomen afhankelijk van elkaar, van de aarde, de lucht, de planten en de dieren. Dat wist ik al lang maar ik heb het zelden zo diep gevoeld.

Deze afhankelijkheid is er op wereldniveau maar ook op psychologisch niveau. Dat echt te durven voelen, zonder somber of melancholisch te worden, vind ik nog wel een dingetje!

Aanrakingsvrees

Vandaag staat er een goed interview met Jaap van Ginneken in het Financieel Dagblad. Hij is massapsycholoog en kijkt met verbazing hoe het kabinet het coronavirus aanpakt. Er zijn verschillende manieren om naar de werkelijkheid te kijken en het is slim om niet alleen naar virologen te luisteren. iets kleins kan enorme gevolgen hebben.

Ik denk aan mijn moeder en al die andere mensen die opgesloten zitten in verpleeghuizen, gevangenissen,jeugdinstellingen en gehandicaptenhuizen. Opgesloten, zitten duizenden mensen uit angst om hen niet te besmetten, uit angst om zelf niet besmet te worden. Begrijpelijk, echt begrijpelijk maar slaan we niet een beetje door. Ik kan het mijn moeder niet uitleggen. Ze belt me een paar keer per dag en steeds met dezelfde vraag. Waarom zit ik opgesloten en doet iedereen zo raar? Er is een virus ma en anders word je ziek. Nou en, zegt ze, ik moet toch ergens aan dood gaan. Dit is geen leven. Alleen op mijn kamer, alleen eten, niet naar buiten.

Al weken is ze niet aangeraakt. Er is alleen telefonisch contact. De inhoud van het gesprek is steeds hetzelfde. Uitleggen wat ik niet meer uitleggen kan. Dat deze opsluiting nog wel even gaat duren. Zij zegt dat overleef ik niet. Of dat waarheid wordt dat kan alleen de tijd uitwijzen maar zo voelt ze het.

Fysiek contact is een fundamentele menselijke behoefte en de basis van wie we zijn. In haar beginnende dementie glijdt ze nu heel snel weg. Ze wordt niet meer aangeraakt en dat zou wel erg helpen om haarzelf te blijven. Laat een mantelzorger toe per mens die zo van ons afhankelijk zijn. Alle mensen hebben aanraking nodig als bron van hun bestaan en om te weten en te voelen wie ze zijn.