De nieuwe vrouw

Marlene Dumas Het kwaad is banaal 1984

Afgelopen weekend waren we naar de tentoonstelling over De Nieuwe Vrouw in het Singer museum in Laren geweest. In verschillende zalen die thematisch waren geordend werd het verhaal verteld van veranderende maatschappelijke posities van vrouwen gereflecteerd in de Nederlandse kunst vanaf eind 19de eeuw. Vrouwen die nieuwe werkvelden betreden, collecties aanleggen, gingen schilderen naar naaktmodellen. Haren afknippen, kortom tornen aan de conventies van vrouwelijkheid en mannelijkheid en proberen grenzen te verleggen.

De Nieuwe Vrouw was een scheldwoord voor vooruitstrevende vrouwen en Singer Laren gebruikt die benaming nu als geuzennaam. Een van de meest indrukwekkende werken, vonden wij het werk van Iris Kensmil: Dutch nurses. “Dat is een werk met allemaal portretten van verpleegkundigen die in de zestiger jaren vanuit Suriname naar Nederland kwamen om het tekort aan medisch personeel op te vullen. Je hoort meestal dat Nederland Suriname moet helpen, maar het komt ook andersom voor”.

Ook voor het schilderij van Marlene Dumas heb ik een poos gestaan. Aangedaan. Wat zie ik eigenlijk? Waarom raakt dit me zo?

De tentoonstelling als geheel vind ik troostend. Troostend om te zien, om te ervaren dat er altijd vrouwen zijn geweest die nieuwe luiken proberen open te zetten. Die dapper zijn en tegen de tijdgeest in durven gaan van wat we onder vrouwelijkheid verstaan.

Mogen wij vrouwen, altijd dapper genoeg zijn om nieuwe vrouwen te zijn.

Het lichaam als identiteitsverlener

fotograaf Pete Pronk

In een imposante kerk in Alkaar werd gisteren een congres gehouden over identiteit door psychologen, psychiaters en gespecialeerde verpleegkundigen. In de ochtend zoals meestal bij een symposium vier lezingen en in de middag workshops.

Mijn verhaal ging over het lichaam als moderne identiteitsverlener. Hier een klein stukje om u te laten proeven waar ik gisteren over vertelde. We worden naakt geboren, zonder zelf, in een lichaam. We worden in een wereld geworpen die al betekenis heeft. Wat een vrouw is, wat aantrekkelijkheid en schoonheid is, ligt al klaar. Als we een beetje geluk hebben, vinden onze ouders ons prachtig en kijken ze met warme ogen naar ons. Dat is een warm welkom maar dat geldt jammer genoeg niet voor iedereen. Als je onverschillig bent aangeraakt. gepest door leeftijdsgenoten, mishandeld of misbruikt dan wordt het lastig om een positief lichaams- en zelfbeeld te ontwikkelen.

Tijd en plaats waren lange tijd dragers van onze identiteit. De tijd gaf onze identiteit een verticale lijn omdat onze levens op die van onze (groot) ouders leken. We waren de kinderen van … en ook bleven we generaties lang op dezelfde plek. Dat is nu totaal anders door migratie, internet en de snelle veranderingen in de maatschappij.

Onze bezorgdheid om ons lichaam is niet zorgzaam; het is een bezorgdheid over de aftsand die we nog moeten afleggen om dat ideale lijf te verwerven. Als de intieme resonantie met het eigen lijf zoek is, dan wordt intimiteit met een ander heel moeilijk, zegt Paul Verhaeghe, mijn zeer gewaardeerde collega. Dat ben ik zo met hem eens.

Dit zijn wat fragmenten uit het verhaal dat ik in Alkmaar hield, in een steenkoude kerk. De ruimte was imposant zoals u kunt zien, maar maakte het nabij komen, lastig. Ik vind het steeds vervelender om op een hoog podium te staan. Gelijkvloers in een warme ruimte helpt meer om elkaar in de ogen te kijken. Nu ben ik dat poppetje in de verte.

Tijdens de lunchpauze, terwijl zich een lange rij voor het buffet vormde, konden we toch met een kleiner groepje echt in gesprek met elkaar komen en daar heb ik me aan gewarmd. Gelukkig was vriend Pete als chauffeur mee en konden we onze ervaringen delen. Mijn lichaam in een gigantische ruimte, op afstand van andere mensen, wordt steenkoud. Het belang van warmte en nabijheid was me weer glashelder.

Algemene boekhandel Amersfoort en mooie ontmoetingen

fotograaf Barend Boot

Gisteren was ik te gast bij de algemene boekhandel Amersfoort die een bijeenkomst over Wie ben ik als niemand kijkt, organiseerde in een mooie ruimte aan het Eemplein. Mooie, grote stapels met mijn boeken stonden opgesteld en we werden hartelijk ontvangen door Ruth en Hans, de eigenaar van de winkel. Ongeveer 50 mensen, waarvan drie mannen, vulden de gezellige ruimte. Van te voren had ik gevraagd of lezers hun vragen wilden inleveren en aan de hand van die vragen maakte ik een voordracht.

De vragen die lezers stelden cirkelen rondom twee onderwerpen namelijk de titel van het boek en de bredere betekenis van wie ben ik als niemand kijkt en waarom mannen minder lijden aan hun uiterlijk. Het eerste heb ik geprobeerd uit te leggen vanuit het perspectief dat we relationele wezens zijn en dat we een identiteit ontwikkelen in relatie tot een ander.

Wie je bent, hangt af van met wie je bent en met wie je je vergelijkt.

En wat de mannen en hun uiterlijk betreft staan we op een keerpunt. Historisch en cultureel gezien waren mannen de kijkers en vrouwen de bekekene. Degene in een samenleving die de gekozene zijn, doen altijd meer aan hun uiterlijk, om op die manier op te vallen. Nu staat mannelijkheid onder druk omdat vrouwen ook een partner kunnen kiezen door hun economische zelfstandigheid.

Ook nog veel met deze lezers gesproken over met pensioen gaan en de rol van grootmoeder zijn. Een van de aanwezigen bleek een vrouw te zijn waarmee ik bijna vijftig jaar geleden een openbare bibliotheek in Utrecht runden. Bijzonder om haar even in de ogen te kijken.

Het was een goed georganiseerde inhoudelijke avond met open gesprekken, waarvoor dank. Moe en tevreden reden we rustig naar huis en maakten de cadeaus open die ik had gekregen. Het eerste glas hebben we direct gedronken op een geslaagde avond.

Het was me het weekje wel. Zoek de overeenkomsten

Jacobine op 2 over vrijheid

Het was me het weekje wel was een term die Ischa Meijer gebruikte voor zijn radioprogramma. Vier verschillende activiteiten rondom mijn boek Wie ben ik als niemand kijkt. Vandaag even rust en dat is wel nodig.

Donderdag was ik te gast bij een land van zestigers in de prachtige buitenplaats Doornburgh en werd geinterviewd door Anita Witzier. Een mooi initiatief van de ouderenbond KCOB en voortreffelijk georganiseerd door Alet Klarenbeek. Vrijdag naar Voorburg om de tentoonstelling Naked the Hague te openen. Een van de gefotografeerde was zo lief mij met de auto mee te nemen, zodat ik nog op een redelijk tijd op bed lag.

Zaterdag reden we naar Deventer, een fijne stad, met veel oorspronkelijke winkels en ondanks het weerbericht dat het veel zou gaan regenen, was het een groot deel van de dag zonnig en droog. Om 23.45 meldde ik me op de Brink en ontmoette daar de mannen van het geluid en productie. Buiten op straat kreeg ik een zendertje om en precies op tijd belden we aan en deed Eus de deur open. We moesten een trap op en nog wat op en af stapjes en kwamen in de keuken en woonkamer. Hele wonderlijke ervaring dat mensen dan via de radio dit kunnen horen, ons gebabbel over wat ik wil drinken en of ik Deventer een beetje ken. Als snel zaten we op de bank, mijn boek lag er duidelijk gelezen ook en we hadden een gesprek over onze jeugd en allerlei momenten van niet gezien worden.

Het was fijn dat we elkaar zo in de ogen keken en elkaars gezicht konden lezen. Radio is veel intiemer dan televisie en je vergeet dat er wordt opgenomen en andere mensen meeluisteren. Ik ervaarde Eus als een empathisch mens, een oude ziel en veel minder als een jonge man, die dertig jaar jonger is. Als je echt met elkaar spreekt doen sekse en leeftijd er zo weinig toe, vind ik.

Als toetje van de week op zondagmiddag de uitzending van Jacobine op 2 over het thema Vrijheid. Hier drie verschillende vrouwen die alle drie een boek hebben geschreven dat op een of andere manier raakt aan het thema vrijheid. De overeenkomsten zijn ook in deze uitzending groter dan de verschillen.

Deze week lijkt rustiger te worden. Vandaag geniet ik van de herfst, de bomen die langzaam beginnen te verkleuren en ga ik zo een heerlijke pan soep maken met een grote glimlach om de mooie ontmoetingen en verhalen waarin we elkaar gezien hebben.

Opening van Naked the Hague

fotograaf Robert John Henderson

Gisteren bij de opening van de tentoonstelling en presentatie van het boek Naked The Hague. Een bomvolle zaal in een mooie kerk met de 500 portretten en gisteren dus ook de geportretteerden fysiek aanwezig. Leon Schroder opende de tentoonstelling met zijn dank uit te spreken en waardering voor al die mensen die het project mogelijk hebben gemaakt. Het fotoboek werd aangeboden aan de burgemeester van Den Haag en de loco burgemeester van Leidschendam-Voorburg. Het boeiende project van fotograaf Leon Schroder is gratis te zien vanaf zaterdag 1 oktober van 11.00-18.00 uur tot en met zondag 9 oktober 2022 in Voorburg.

Ik mocht het voorwoord schrijven van het fotoboek en een toespraak houden om het belang van het project duidelijk te maken, voor zover het niet al duidelijk is. Kwetsbaar bloot tegen perfectie. Het gaat mijns inziens niet om dat bloot maar om jezelf te laten zien, echt te laten zien, zowel gekleed als ongekleed. Juist die combinatie maakt het spannend. Alleen maar bloot zou nooit dit effect hebben. Ga naar die tentoonstelling en loop eens langs die foto’s. Juist de spanning tussen de aangeklede mens en de blote mens naast elkaar, zet iets in werking. Neem de tijd en kijk en oordeel niet, maar kijk open en dan gebeurt het wonder.

In het prachtig uitgevoerde fotoboek is die spanning, die gelaagdheid van wat een mens is, misschien nog sterker te ervaren. De motivaties, gesprekjes met de mensen voegen ook nog eens een laag toe.

Ik hoop dat deze tentoonstelling en dit boek vele mensen mogen helpen om moediger te zijn om ook hun wezen, hun kwetsbaarheid te laten zien in ontmoetingen met andere mensen. We hebben er als individu en als samen-leving zoveel mee te winnen. Het helpt dan ook dat Jan van Zanen als burgemeester van Den Haag vertelt dat hij iedere morgen in zijn zwembroek te zien is in het zwembad. Heerlijk zo’n burgemeester van Naked the Hague.

Buitenplaats Doornburgh was even het land van zestigers

foto Alet Klarenbeek

Gisteren was er een bijeenkomst in Buitenplaats Doornburgh in Maarssen. Honderd mensen tussen de 60 en 70 waren bij elkaar gekomen om te spreken en te zoeken naar wat het betekent ouder te worden en hoe dat op een zinvolle manier zou kunnen. Veertig mannen en zestig vrouwen waren actief bezig met verschillende werkvormen rondom dit thema.

Buitenplaats Doornburgh is een voormalig klooster dat prachtig is vormgegeven en waar toch het naar binnen gekeerde van een klooster voelbaar is. Hier parkeer je de waan van de dag bij de ingang en kom je in een oase van rust met een prachtig aangelegde tuin.

De ontvangst was goed geregeld met veel jonge mensen in een t shirt met het logo van het land van zestig. Even het geluid controleren en we konden beginnen. Eerst een gesprek met voeten, een speels begin en daarna het interview door Anita Witzier met mij over Wie ben ik als niemand kijkt?. Zij had zich goed voorbereid en stelde haar vragen zo dat ik veel ruimte kreeg om mijn verhaal te vertellen. Ook was er ruimte voor mensen in de zaal om te reageren. De muzikale omlijsting van Alex Roeka past wonderlijk goed bij mijn interview. Luister eens naar zijn mooie teksten en waar hij over droomt op zijn 77ste. Ook hij vindt deze periode de mooiste van zijn leven.

Het was fijn om in zo’n goed georganiseerd evenement met betrokken zestigers te mogen spreken. In een met zorg aangeklede ruimtes te zijn, goed eten en betrokken mensen te ontmoeten die zich in willen zetten voor een kwalitatief leven voor henzelf en anderen. Dat geeft energie en inspiratie om moedig voorwaarts te gaan. Samen. In verbinding en steeds beter onszelf te laten zien en de ander te zien.

Het land van zestigers kan ik van harte aanbevelen voor jongere mensen, het is een fijne plek om te wonen. Verheug je maar op deze levensfase.

Reacties horen van lezers is fijn maar mijn hoofd in haar handen leggen verrukkelijk

Boekhandel Pettinga 24 september 2022

Ondanks het slechte weer en de stromende regen kwamen er volop mensen naar de gezellige boekwinkel Pettinga o.a. om met mij van gedachten te wisselen. Oud studenten die in de jaren negentig les van mij hebben gehad, kwamen langs. Verschillende mannen die het boek voor hun vrouw kochten en grappig genoeg waren die vrouwen erbij. Ik moest er dan in schrijven van je lieve man en ook mijn naam erin zetten. Ook een aantal vrouwen van mijn pilates groep was van de partij en moedigde mij aan om toch vooral naar pilates te blijven komen want al dat schrijf- en leeswerk is niet goed voor een mens. Zij weten dat ik met behoorlijke weerzin naar de sportschool kom en zij slepen me er iedere week weer door heen.

Vrouwen die met elkaar een boekenclub vormen kwamen naar de signeersessie en ik denk dat het een fijn boek is om in een groep te lezen. Wat herken je erin? Wat niet? Wat betekent oud voor jou is een vraag om met elkaar het gesprek aan te gaan en je te laten zien.

Een van de mooiste reacties vond ik dat een jonge lezeres vertelde dat ze nu minder bang voor het ouder worden is. Dat beschouw ik als een groot compliment.

Deze week ook weer verschillende bijeenkomsten rondom mijn boek. Dinsdag televisie opname voor Jacobine Geel, Donderdag publiek interview door Anita Witzier met een zaal vol zestigers en vrijdag de opening van Naked The Hague. Ik weet niet of ik het allemaal voor elkaar krijg. Kreeg net alweer een radio verzoek binnen.

Eerst maar eens stofzuigen en het huis opruimen en straks mag ik naar mijn masseuse. Heerlijk liggen in de warmte en haar zachte doch stevige handen over mijn lichaam laten gaan, mijn voeten laten aanraken en als laatste mijn arme hoofd. Dat gevoel van mijn hoofd in haar handen leggen en dat zij mijn hoofd dan zachtjes beweegt, is zo troostend en steunend. Misschien moet ik in mijn volgend leven ook maar masseuse worden.

Andreas Burnier Elk boek is een gevaar

De Balie 18 september 2022

Gisteren werd in De Balie in Amsterdam dit juweel gepresenteerd. Ronit Palache stelde een bloemlezing samen van tal van niet eerder gepubliceerde teksten ter ere van de sterfdag van Andreas Burnier, twintig jaar geleden.

Zo fijn dat haar werk en persoon weer in de aandacht staan. Zij is een van mijn oermoeders zoals ik mijn rolmodellen noem. Het eerste hoofdstuk van Wie ben ik als niemand kijkt is aan mijn oermoeders gewijt omdat ik het belangrijk vind mensen te eren door wie we geworden zijn, wie we nu zijn. Niet alleen mensen vormen ons, maar zeker ook boeken. In die zin is de titel Elk boek is een gevaar zo raak. Nou ja ieder boek is overdreven maar ik ben wel degelijk gevormd door een aantal boeken die mijn ziel aanraakten en het werk van Andreas Burnier valt daar absoluut onder.

Het was een heerlijke avond met boeiende lezingen en stukjes film als een eerbetoon aan een erudiet, warm mens met een veelzijdig oeuvre. Zij was hoogleraar criminologie, romanschrijfster, essayist en schreef gedichten. Ze hield zich bezig met de relatie wetenschap en spiritualiteit en jaagde verschillende maatschappelijke debatten aan zoals rond abortus en euthanasie.

Ik ga niet alle lezingen langs. Het was een propvolle avond waardoor vele kanten van haar werk en persoonlijkheid werden belicht. Het verhaal van haar broer raakte me met anekdotes uit hun jeugd maar vooral door de gevoelde liefde voor zijn zusje. Ronith Palache die de avond opende en de moed van Andreas toonde. Maar Daniel van Mourik de geliefde van Andreas vertelde over de liefde op haar heel eigen wijze. Erudiet en doorleefd. Het aan elkaar groeien door de ander veel te geven en de mogelijkheid van die ander om te ontvangen. Beter heb ik de liefde niet omschreven gezien.

En dan als laatste Splinter Chabot die het eerste boek van Ronit mocht ontvangen. Wat een begenadigd en lieve spreker, mooi open mens, die zich ook geinspireerd voelt, door Andreas Burnier. Ik vermoed dat ze glimlachend deze avond heeft bijgewoond en zag dat het goed was. Zou ze Splinter uitgenodigd hebben voor haar Platoclub?

Publiek interview bij boekhandel Lovink Lochem

fotograaf Pete Pronk Lovink 15 september 2022

Vriend Pete en ik togen gistermiddag met de auto naar Lochem. Dat is een onvoorstelbare luxe want als ik met het openbaar vervoer had gemoeten dan was ik wel even onderweg. Pete was zo lief om voor chauffeur te spelen. Ik ontving hem thuis met een lunch en daarna gingen we op weg. Altijd heerlijk om samen met hem te zijn. We hadden elkaar twee weken niet gezien dus buitelden de verhalen over elkaar. Niet slim om zo enthousiast met elkaar te praten want we misten net een afslag waardoor we 15 kilometers moesten omrijden.

Maar goed we kwamen rond vijf uur aan in Lochem. Eerst een eettentje uitgekozen waar we even op adem konden komen en een eenvoudige maaltijd gegeten met veel water en thee en een glas wijn want ja ik moest nog optreden.

Tegen 19.30 slenterden we naar de boekwinkel en zoals u op de foto kunt zien, een echte boekhandel, bom- maar dan ook werkelijk bomvol boeken. Veel originele titels van kwaliteits literatuur stonden op de tafels en in de kasten. Heerlijk. Eke Mannink die me interviewde die avond, zei bij onze ontmoeting, he daar is Liesbeth. Ze had sterk geval dat ze me goed kende omdat ze mijn drie laatste boeken net achter elkaar had gelezen. De mensen stroomden binnen en we konden nog voor 20.00 beginnen omdat iedereen er was. De jongste was 16 en de oudste ergens in de 80.

Er ontstond al snel een goede sfeer en prettige energie. We spraken over inspiratie, voorbeelden, generaties, jeugd, cosmetische industrie, schoonheid, mannelijkheid en vrouwelijkheid en dan vergeet ik vast nog wat onderwerpen. De invalshoek van de avond was Als ik in de spiegel kijk, wie kijken er dan met me mee? Deze vraag was al van te voren in de boekwinkel gaan leven en een aantal klanten hadden deze vraag ook echt beantwoord. Met name het antwoord van een 16 jarige jongen vond ik sterk en ontroerend. Hij was zich duidelijk bewust van verwachtingen van anderen.

Het was een mooie, inspirerende avond die we afsloten met een overnachting in een B&B, betaalt door vrienden van Lovink, waarvoor grote dank.

Van dik, lelijk en afgeleefd naar gewelfd, krachtig en levensprachtig

Catharine Keyl schreef in de Telegraaf een column die ze Afgeleefd noemt en waarin een onderzoek uit 2008 aanhaalt met aanvulzinnen. In dit geval, het lichaam van een oudere vrouw is ….. en dan moest men daar een woord invullen. Dik, lelijk en afgeleefd waren inderdaad de drie meest gebruikte woorden om de zin af te maken. Het is duidelijk dat als mensen de woorden oudere vrouw horen ze een heel oude vrouw voor zich zien met deze negatieve betekenissen. Stereotype beelden krijg je niet zomaar uit de hoofden van mensen. Hoe krijgen we een breder, genuanceerder beeld over oudere vrouwen? Ik denk dat de tijd nu rijp is nu zoveel vrouwen van zestig en ouder nog zo vitaal en levenslustig zijn.

Op 29 oktober is er een bijeenkomst in Maarssen waar mensen tussen de zestig en zeventig kunnen spreken over deze levensfase. KBO-PCOB wil een platform ontwikkelen rondom vier thema’s.

Tijd: meer geschiedenis en minder toekomst

Relaties heel belangrijk in alle levensfasen maar zeker ook in deze levensfase

Gezondheid

Omgeving, milieu, waarden in de samenleving, klimaat en natuur

De middag begint met een publiekelijk interview door Anita Witzier die mij interviewt over Wie ben ik als niemand kijkt? Daarna praten mensen in kleinere groepjes en worden er ook lekkere hapjes/eten geserveerd.

Ik hoop dat u massaal mee wilt denken over deze onderwerpen.

De column van Cathaerine Keyl Afgeleefd postte ik op Facebook en Linkedin en ik kreeg direct een hele inspirerende reactie van een lezeres en zij schreef: “Ik zou ervan maken: gewelfd, krachtig en levensprachtig”. Het laatste woord leerde ze van een Surinaamse kennis als alternatief voor uitgebaard. Geweldig!